piše: Bojana Šolaja

,,Kakvu to vlast posjeduje zakonodavna institucija koja je, samo u proteklih pola godine, više puta dokazala da u svom radu ne uživa gotovo nikakvu autonomiju u odnosu na – kako to političari vole da kažu – ,,preporuke naših partnera”, i čija je najizglednija dugoročna perspektiva ta da postane protočni bojler za odluke briselskih tehnokrata“, kazao je za Kombinat, Feđa Pavlović, politički teoretičar, komentarišući poslednje reforme u Parlamentu Crne Gore.

Nedavno je odjeknula vijest da je Skupština Crne Gore postala najtransparentniji zakonodavni dom u regionu, sa 77.89% ispunjenih kriterijuma otvorenosti. Takvom statusu, kako ocjenjuju relevantne institucije i organizacije, dodatno je doprinijela činjenica da je od 25. marta 2021. godine pušten u rad Parlamentarni kanal, koji je imao za cilj da omogući veću dostupnost tog doma građanima. Predsjednik skupštine, Aleksa Bečić, ocijenio je ovaj projekat značajnim za jačanje kontrolne i nadzorne funkcije parlamenta.

“Prvi put u istoriji crnogorskog parlamenta imate direktne prenose skupštinskih radnih tijela, odnosno odbora, to je sa jedne strane omogućilo po prvi put građanima da se upoznaju sa njihovim radom i prate rad poslanika, ali sa druge strane podiglo je nivo odgovornosti, posvećenosti i aktivizma samih poslanika koji su članovi tih odbora. Sa treće strane omogućilo je i predstavnicima medija i nevladinog sektora da sjednice odbora prate iz svojih kancelarija”, izjavio je Bečić prilikom predstavljanja rezultata istraživanja Centra za demokratsku tranziciju o stepenu otvorenosti parlamenata u regionu.

Iako riječi zvaničnika sugerišu da bi veća otvorenost Skupštine prema javnosti trebalo da se tumači kao još jedan korak u postavgustovskoj političkoj renesansi, pitanje je da li je zaista tako. Scene iz Parlamenta koje, nikada agresivnije, upadaju u našu svakodnevicu, idu u prilog tezi da ovaj dom umjesto ,,hrama demokratije”, kako ga je okarakterisao predsjednik Bečić, prije postaje ,,kuća Velikog Brata”.

Ima nečeg zabrinjavajućeg u činjenici da prosječan građanin, odgovarajući na zahtjev: ,,Vidi ima li šta na TV-u.”, prvo provjeri šta se daje na Parlamentarnom kanalu. Broj gledalaca sve manje direktno zavisi od dnevnog reda, koliko od stepena vjerovatnoće da će neko prema nekome ponovo ,,biti sasvim ličan”.

Iako veći dio predstavnika bivše vlasti trenutno ne učestvuje u kreiranju ovog spektakla, pred malim ekranima se strijepi, a pred luksuznim nestrpljivo iščekuje, da će se dogoditi baraž koji bi omogućio ,,povratak otpisanih”. Ali, to nije sve! Iz Skupštine najavljuju da će (eto zgode!) uskoro biti osmišljena i sadržajna programska šema, koja će sadržati najnovije vijesti iz ovog doma, kviz o parlamentu i parlamentarizmu, kao i druge sadržaje, kao i da je u planu i kreiranje i opremanje novog TV studija koji će se nalaziti u skupštinskom zdanju, a koji će, između ostalog, omogućiti intervjue i emisije sa poslanicima i direktna uključenja iz Skupštine.

Dakle, hljeba i igara, ili prije, samo skupštine, a nigdje hljeba.

Groteskni zaplet u koji smo nehotice uvučeni navodi nas da se zapitamo da li je postojeće stanje jedan sasvim novi fenomen u domaćem parlamentarizmu, ili je zapravo riječ samo o tome da je postalo vidljivo ono što je proizvod jednog dugog procesa koji se odvija i na globalnom nivou.

U kom grmu leži zec?

U nastojanju da saznamo koje benefite demokratsko društvo zaista može da ima od veće transparentnosti parlamenta i koji rizici uz to postoje, te ima li bojazni da će se poslanici pod novim okolnostima vremenom sve više od predstavnika naroda pretvarati u “zvijezde spektakla”, objašnjenja smo tražili od Feđe Pavlovića, političkog teoretičara. Odgovor prenosimo integralno.

“Vjerujem da nam je svima poznat standardni liberalni odgovor na Vaše pitanje. Transparentnost parlamentarnog života omogućava građanstvu da direktno nadgleda rad svojih izabranih predstavnika. Time se demokratska javnost, kao društveni akter kome pripada kontrolna funkcija ,,nadzora nadzornika”, posredno uključuje u proces demokratskog odlučivanja, i snagom javnog mnjenja donosiocima političkih odluka nameće odnos odgovornosti prema onima u čije se ime te odluke donose.

Međutim, budimo iskreni, liberalna teza koju sam Vam upravo iznio danas zvuči izanđalo i farsično, poput katekizma koji se recituje na silu.Stoga koristim priliku da istaknem dva pitanja koja problematizuju neke od ključnih pretpostavki na kojima se data teza temelji. (1) Da li su liberal-demokratske institucije poput naše Skupštine zaista mjesta na kojima je danas moguće locirati vlast, tj. da li su to prostori odlučivanja iz kojih se upravlja zajednicom? (2) Da li nam uvriježena liberalna dihotomija između Građanina i Izabranog Predstavnika i dalje pruža adekvatan okvir za sagledavanje fenomena političke moći i načina na koji se ta moć očituje u savremenom društvu?

Prvo pitanje poziva nas da se osvrnemo na društveno-političke tokove koji su doveli do svojevrsne šizme između dvije naizgled istovjetne djelatnosti – vođenja politike (engl. government) i upravljanja državom (engl. governance).

Naime, 80-ih godina prošlog vijeka dolazi do širokog ideološkog konsenzusa unutar zapadnih liberal-demokratskih političkih elita – preciznije, partije tradicionalne ljevice odustaju od socijalističke ortodoksije i prihvataju osnovne postulate neoliberalne paradigme. U tom smislu, posthladnoratovsko doba donijelo nam je hegemoniju ideološkog pravca koji Nensi Frejzer naziva ,,progresivnim neoliberalizmom” – amalgama progresivizma na planu tzv. identitetskih politika i neoliberalizma u pitanjima distributivne pravde.

Uspostavljeni hegemonski konsenzus rezultirao je depolitizacijom brojnih segmenata javnih politika i njihovim izmještanjem iz domena demokratskog odlučivanja i javne debate u domen tehnokratske administracije. Politička klasa (tj. ‘izabrani predstavnici građana’) postepeno prepušta ključne mehanizme upravljanja državom novoj vladajućoj kasti – tehnokratama – a domen sopstvene intervencije u upravljački proces svodi na odabir i periodični nadzor tehnokratskog kadra.

Razumije se, sadržajutvrđenog konsenzusa – od principa monetarne, fiskalne, trgovinske i imigracione politike, do tumačenja opsega individualnih prava i sloboda – naturalizuje se u očima političkih elita, to jest, prestaje da se doživljava kao produkt ideologije i usvaja se kao set racionalno/naučno utemeljenih zaključaka.

U crnogorskom političkom kontekstu, koji dominantno određuju procesi tzv. demokratske tranzicije i eurointegracija, ova globalna priča ima i jednu dodatnu značajnu dimenziju, koju Krastev i Holms u knjizi ,,Varljiva svjetlost” tematizuju kroz koncept ,,politike imitacije”.

Padom Berlinskog zida i trijumfom liberalizma nad ideologijama sa kojima se, tokom XX vijeka, natjecao za duh moderne, podjela na Istok i Zapad prestaje da se temelji na antagonizmu komunističkih i liberal-demokratskih sistema, i pretvara se u podjelu na imitatore i imitirane. Samim tim, u postkomunističkim ,,društvima u tranziciji” osnovni cilj, telos svih političkih procesa postaje mimika jednog nametnutog normativnog modela (u našem kraju poznat pod nazivom ‘evropski standard’).

U zemljama poput Crne Gore, politika imitacije svela je realni prostor demokratske deliberacije na pitanja implementacije direktiva, koje je prethodno osmislio i formulisao neko drugi.

Uzevši u obzir navedene procese, postavio bih pitanje – kako Vam sada zvuči ona standardna liberalna teza s početka priče, ona o transparentnosti kao mehanizmu ,,nadzora nadzornika” i ,,motrenja na vlastodršce”? Kakvu to vlast posjeduje zakonodavna institucija koja je, samo u proteklih pola godine, više puta dokazala da u svom radu ne uživa gotovo nikakvu autonomiju u odnosu na – kako to političari vole da kažu – ,,preporuke naših partnera”, i čija je najizglednija dugoročna perspektiva ta da postane protočni bojler za odluke briselskih tehnokrata?

Možemo li te “vlastodršce” (na koje narod,jelte, treba da motri) zaista pronaći u našoj Skupštini? Ako se, pak, složimo da Skupština ipak nije adresa na kojoj danas stanuje vlast, to ne može da bude kraj priče. U kom grmu leži zec? Gdje da uperimo kameru mi što želimo da nadziremo nadzornike i motrimo na moćnike? U Evropsku komisiju? U strane ambasade? U finansijere političkih partija?

Nemojte me pogrešno shvatiti – nemam namjeru da, u maniru teoretičara zavjere, ponudim geografske koordinate. Teorije zavjere odlikuje naivno ubjeđenje da tamo negdje, u skrivenom ali ipak geografski odredivom mjestu, postoji neka zadimljena prostorija (ili kakva okultna dvorana iz filma Eyes Wide Shut) u kojoj stoluje Prava Vlast, tj. grupa pojedinaca koja presudno utiče na sve društveno-političke tokove.

U teoriji zavjere, taj postulirani domen figuriše kao ontološki centar ‘objektivne’ društvene stvarnosti, koji sadrži pravu istinu o svijetu i moć u svom ‘stvarnom’, nepatvorenom izdanju. Ova ontološka pretpostavka derivat je one izvorne platonističke vizije ‘stvarnog svijeta’ izvan pećine, čiju je iluzornu prirodu razotkrio Niče u par crtica iz Sumraka idola (“Kako je ‘stvarni svijet’ najzad postao bajka”). Problem teorija zavjere – i uopšte problem s kojim se suočava svaka naivna geografska potraga za zakulisnim sjedištem Prave Vlasti – leži u tome što, u savremenom svijetu, političku moć više nije moguće locirati na vrhu neke piramidalne hijerarhijske strukture, prema kome se s lakoćom može uperiti prstom.

Kao što je primijetio Delez u svom proročanskom eseju iz 1990. (,,Postskript za društva kontrole”), živimo u društvu koje je istopilo sve zidove, pregrade i međe koje su definisale život u nekadašnjem ‘društvu discipline’. Savremeno društvo više ne funkcioniše po principu zavođenja reda – paradigma ‘društva kontrole’ nije disciplina, nego adikcija. U tom smislu, pripadnici današnjeg prekarijata nisu oni sužnji o kojima pjeva Internacionala, koliko li savršeno umreženi zavisnici od Amazona i Netflixa, Facebooka i TikToka, ritalina i diazepama, Instagrama i PornHuba, stvorenja masovne kulture čiji je svaki društveni identitet u potpunosti formatiran od strane onoga što Derida naziva tele-tehno-medijskim aparatom.

Dok je onaj proleter iz vremena industrijskog kapitalizma utamničen u zatvorenim sistemima (porodica – škola – fabrika – zatvor), današnji freelancer, nakačen na WiFi, pluta u nepreglednoj amorfnoj tvari koju generiše mass media. U tom somnabulnom stanju, bespredmetno je govoriti o nekakvoj ‘stvarnosti’ van radio talasa-koje emituje taj nepresušni spektakl – podkasti, serije, kulinarski videi, rijaliti, izbori, YouTube reklame, Britain’s Got Talent, twitter okršaji i skupštinske sjednice.

Ova dijagnoza primjenjiva je i na današnju političku klasu. Dva fenomena koja sam pokušao da Vam opišem – postepena abdikacija političke klase u korist tehnokratije i kolonizacija javne sfere od strane tele-tehno-medijskog levijatana – u značajnoj mjeri su obesmislila politiku i domen političkog. To obesmišljavanje i banalizacija porodili su jednu novu generaciju (ili, bolje rečeno, novu sortu) političkih djelatnika, koji obitavaju isključivo na društvenim mrežama i koji više i ne fingiraju tradicionalno političko interesovanje za upravljanje državom – lajkovi, šerovi, fejvovi i pregledi jedina su valuta koju ovi politički homines novi zaista vrednuju i priželjkuju. Nazovite ih, u Deborovom stilu, “zvijezdama spektakla”, političkim influenserima ili naprosto pajacima-ložačima, svejedno – njihova pojava na današnjoj političkoj sceni ne predstavlja prijetnju liberal-demokratskom poretku, koliko je sama simptom dezintegracije tog poretka.

Svjestan sam da ove riječi zvuče defetistički, i ne bih želio da čitalac stekne utisak da ja ovdje zagovaram nekakav indolentni intelektualizirani cinizam. Da li je, u ovom našem tehnokratizovanom ‘društvu spektakla’, postalo besmisleno govoriti o transparentnosti Parlamenta i o političkim promjenama, o kontroli vlasti i o individualnoj slobodi, o lokusu političke moći i o mogućnosti pobune protiv nje? Nipošto! Sve što želim da kažem je da nam, u naporima da teorijski opišemo sve te aspekte društvene stvarnosti u kojoj živimo, naslijeđeni vokabular liberalne političke teorije s kraja XIX vijeka (uz sve one njene uvriježene koncepcijske dihotomije) postaje balast. Prema tome, potreban nam je novi, ‘ajmo tako reći metaliberalni vokabular.”