piše: Bojana Moškov

Međunarodni sistem trenutno proživljava period neizvjesnosti. Situacija rastećih nereda razvija se u sinergiji sa noovotkrivenim uticajem jedne dimenzije koju su studije međunarodnih odnosa smatrale nebitnim poslije 1648. godine ili su joj bar posvećivali malo pažnje: religije.

Kako bismo utvrdili da li se radi o dubokom fenomenu, prvo moramo da prođemo kroz moguće korijene tokom vremena. 

Uzmimo za primjer posljednje četiri decenije, od kojih je svaka okarakterisana nekom promjenom, koja je ubrzala proces povratka religije u međunarodne odnose današnjice.

,,Vesele” osamdesete

Na bliskom istoku su u drugoj polovini sedamdesetih godina pojavili preduslovi za izbijanje revolucije. Zapadna strana tada u skladu sa iskustvom hladnog rata, nastavlja da čeka marksističko-lenjinističku promjenu na ovoj strani svijeta, ali su očekivanja ostala neostvarena: pokreti koje su inspirisali komunisti, nisu uspjeli da preuzmu vlast u većinski muslimanskim zemljama, zbog mišljenja koja su snažno bila kreirana kroz religijske faktore.

Državu koja je prednjačila u prihvatanju modernizacije, Iran, u jednom trenutku zaskočila je revolucija koja je uz poruke islama odgovorila na socijalne probleme i političke nedostatke u zemlji: Ajatolah Homeini, zastupao je rađanje Islamske Republike, zasnovane na principu Vlade islamskih pravnika (velaiath-e fakih).

To je označilo političku promjenu koju je trebalo slijediti kao primjer. 

Nakon iranske revolucije, potreba za utopijom je formulisana na osnovu svetih tekstova. 

Krajem 1979. godine dešava se drugi događaj koji je imao veliki značaj: invazija Crvene armije na Avganistan. Ideja da je sveto tlo islama napala vojska jedne ,,nečasne” zemlje privukla je tada hiljade dobrovoljaca iz Maroka u Pakistan, dobrovoljaca koji su poznatiji kao ,,mudžahedini”. Novi transnacionalni pokret koji se oblikovao u Avganistanu, odlikovan je muslimansko-sunitskim konfesionalnim članstvom i željom da se vodi ,,sveti rat” protiv ,,nečistog” režima: Sovjetskog Saveza.

U isto vrijeme događaju se i važne promjene na evropskoj političkoj sceni. Papa Jovan Pavle II koji je 1978. zauzeo papski prijesto, posjetio je Poljsku pod prosovjetskim režimom generala Jaruzelskog. Ovim putovanjem se oblikovao preokret trenda u međunarodnim odnosima Svete Stolice: značilo je kraj vrijednostima i mitovima sekularnog društva.

Pontifikat Jovana Pavla II imao je dvostruki pokušaj hristijanizacije društva, vršeći pritisak i na  državne vlasti i na javno mnjenje. Prvi slučaj se manifestovao kroz aktivnu ulogu Rimske crkve u otporu protiv poljske Komunističke partije i u podršci želji za pluralizmom i nezavišnošću nacije koja se istorijski precizno razlikovala od okolnih zbog katoličkog identiteta. 

Kada je u pitanju slom prosovjetskog varšavskog režima, religija je igrala trostruku funkciju u borbi protiv otuđenja pojedinaca, totalitarnog razmišljanja i sovjetizacije društva.

Drugi slučaj bila je podrška koju je Pontifik pružio omladinskim pokretima koji su nastali u zapadnoj Evropi s ciljem ponovnog stvaranja prostora zajednici nadahnutih željom da se odreknu ,,modernizacije” hrišćanstva u korist ,,hristanizacije savremenosti”, čija je zajednica i oslobođenje najvažniji primjer. 

Zbog toga su u katoličkom svijetu pristalice koje su okupili politički pokreti koji žele da ujedine dimenziju vjerske zajednice ponovnim pokretanjem inicijativa za socijalnu intervenciju ponovo otvorile debatu o razlici između sekularnog društva i hrišćanskog društva, dovodeći u pitanje logiku sekularizma.

Devedesete

Rušenje berlinskog zida 1989. godine dovelo je do transformacije međunarodnog sistema. Počev od 9. novembra, pokrenut je ,,domino efekat” koji je bio sposoban da izazove krah komunističkih režima Istočne Evrope, kao i Sovjetskog Saveza. Krhkost sistema koji se zbog izrazito racionalističkih i antireligioznih osobina smatrao ekstremnim izdankom političkog puta prosvetiteljstva izazvala je kritiku. 

,,Kraj idelogija” nije poništio ljudsku potrebu za ,,utopijama”: one su nastavile da traju u prisustvu stvarnosti koja se uvijek smatra savršenom i u korespondenciji sa trenucima obilježenim krizama političkih institucija ili uz riješavanja nove socijalno-ekonomske  dinamike.

Tada vjerske organizacije i stranke počinju da zauzimaju sve veći javni prostor. U arapskom svijetu, najočitije transformacije su bile prve terorističke akcije islamskog radikalizma, spirala nasilja koja se dogodila u Alžiru nakon poništavanja izbornog uspjeha ,,Islamskog fronta nacionalnog spasa” i djelimična evolucija palestinskog pitanja od nacionalnog cilja do sukoba političkih jedinica jasno definisanih vjerskih identitetom.

Na zapadu je Katolička crkva bila presudna za ishod procesa demokratizacije u zemljama kao što je Poljska, dok je pravoslavna crkva predstavljala instrument dostupan postkomunističkoj Rusiji, kako bi mogla da nastavi određeni stepen uticaja.

Politizacija religije nije bila homogena pojava u zemljama koje je napustio komunizam. Na primjer, u Mađarskoj i Češkoj je povratak komunizma obuzdan demokratskim težnjama društva, nakon četdesetogodišnjeg iskustva sa režimom koji je bio zasnovan na pridržavanju ideoloških ,,istina”, postojala je želja da se stvori snažna pluralistička socijalna struktura. Poljska, Rumunija i Bugarska, su proces rađanja demokratije pratile usponom nacionalističkih pokreta u kojima vjerski identitet igra marginalnu ulogu.

Jugoslavija je najbolji primjer kako su vjerski dekoltei koji su istorijski prelazili jugoistočni Balkan, tinjali poput vatre, čekajući popuštanje mreže represivnog aparata režima Beograda. U Jugoslaviji je uložen politički i intelektualni napor usmjeren na prevazilaženje duha pripadnosti etničkoj osnovi u korist oblika nacionalizma: objedinjavanje svih ,,Južnih Slovena” u jednoj državi, ideju rođenu prije Velikog rata preuzela je Jugoslovenska komunistička partija tokom borbe protiv sila i ponovo pokrenula zajedno sa pokušajem izgradnje socijalizma. Odmah nakon Titove smrti, nova vladajuća struktura je nastavila da uklanja zajedničko istorijsko sjećanje i objedinjujuće mitove Jugoslavije, više naglašavajući elemente koji diversifikuju različite zajednice.

Ovakav pristup se razvio pojavom pluralizma koji je zamijenio komunističku ideologiju ekstremnim oblicima nacionalizma. U odsustvu jezičkih ili etničkih podjela, religija se na taj način vratila i bila prvi faktor diferencijacije između zajednica, imajući sposobnost da ojača osjećaj etno-nacionalnog identiteta: linija podjele između glavnih zajednica je prošla kroz katoličku vjeru Hrvata, pravoslavnu vjeru Srba i muslimansku vjeru Bošnjaka. 

Raspad Savezne Republike Jugoslavije ne može se objasniti samo lokalnim konfesionalnim karakteristikama, već je povezano sa univerzalnim značenjem religije kao transnacionalnog integrativnog faktora, koji je sposoban da utvrdi pripadnost različitih naroda širim kulturnim porodicama. 

To znači da, ako hrvatska nacionalna elita stavlja akcenat na pripadnost zapadnoj civilizaciji na osnovu njenog katoličkog identiteta, dobivši tako političku i ekonomsku podršku od država koje pripadaju zapadnoj civilizaciji, isto se dogodilo sa srpskim i crnogorskim nacionalistima koji su istakli svoje jedinstvo kroz ,,Pravoslavni svijet” i sa Bošnjacima koji su evocirali jedinstvo islamskog univerzuma.

Svi ovi događaju su pokrenuli ponovnu raspravu o povratku poltizacije religije koju je prethodno podstakla Iranska revolucija, ali koja je i dalje bila povezana razmišljanjem o političkoj dinamici u muslimanskom svijetu. Suprotno tome, tokom devedesetih je religijski faktor korišćen kako bi objasnio sve širi i heterogeniji spektar političkih transformacija u različitim kulturama i geografskim oblastima. 

Sociolog James Davison Hunter je 1991. godine govorio o ,,kulturnim ratovima”, dok je politikolog Samuel P. Huntington 1993. godine počeo da spominje mogućnost ,,sukoba civilizacija”. Ako je prva perspektiva imala kao cilj da na domaćem nivou analize ukaže na kontinuirano sučeljavanje sekularističkih i liberalnih političkih snaga koje su pobjedile u hladnom ratu i tradicionalističkih koje su se pojavile nakon poraza komunizma, druga je predložena kao teorija koja je sposobna da objasni nova poravnanja i pozicije moći međunarodnog sistema koji se smatra postideološkim i postmodernim.

Početak drame i skretanja

Ključna prekretnica u pogledu tradicije studija međunarodnih odnosa dogodila se nakon 11. septembra 2001. godine, nakon napada na Kule bliznakinje u Njujorku i Pentagon.

Tada je konfesionalna matrica koja je ujedinila bombaše vratila debatu o politizaciji religije u centar istraživanja međunarodnih odnosa, kao i u međunarodnu političku agendu: sve češće počinje da se povlači veza između transnacionalnog djelovanja nedržavnih političkih organizacija, osporavanja hegemonije američkog i evropskog političkog principa i nestajanje uvjerenja da napredak zapadne moderne civilizacije karakteriše univerzalno i nepovratno kretanje.

Interpretacija događaja koji je uznemirio cijeli svijet bile su četiri: od toga prve tri su u različitim oblicima nastavila da marginalizuju kulturni faktor kao ključni element.

Prva interpretacija opisuje događaj kao znak istrajnosti političkih grupa koje su lišine mogućnosti  konstruktivnog uticaja na javno mnjenje, primorane da preduzimaju akcije protiv modernizacije i globalizacije. Druga je to objasnila kao odgovor na ekonomsku nejednakost i socijalnu isključenost koja je prisutna u siromašnim zemljama i onima u kojima su korupcija i otpor oblicima pluralizma očigledniji. Treća interpretacija pokušava da ukaže na direktnu vezu između vjerskog fundamentalizma i antiliberalnog i antimodernističkog oblika ideološkog ekstremizma 20. vijeka. Ova interpretacija je svoj povod našla u etiketi ,,islamofašizma” koju su osmislili neki neokonzervativni intelektualci, koju je preuzeo George Bush mlađi, tadašnji predsjednik Sjedinjenih Američkih Država.

Jedino se četvrta interpretacija, Huntingtonova, usredsredila na religijski faktor. Za njega je ovaj datum predstavljao nepobitan dokaz da se nakon 1989. godine reorganizacija međunarodnog sistema ne odvija oko jednog centra moći, već da je ovaj datum svjedok podijele svijeta u niz regija koje karakteriše zajednička pripadnost civilizaciji, definisana centralnošću vjerskog faktora i podijeljena linijama rasjeda duž kojih bi eksplodirale glavne tenzije.

Šta je pisac htio reći?

Postoji sve dosljednija grupa autora koji dijele ideju da se religija vraća kao jak uticaj u međunarodnoj politici. 

Ovaj trend može biti potvrđen jednostavnim razmišljanjem o glavnim izvorima međunarodnih napetosti: uzimajući u obzir četiri ,,vruća” područja iz kojih mogu nastati nuklearni sukobi, u tri slučajeva je evidentan prelom vjerskog poretka (Izrael-Palestina, Pakistan-Indija i Iran), dok je samo jedan slučaj potpuno van ove dinamike i predstavlja ideološku karakterizaciju (Sjeverna Koreja).

Rađanje ovog fenomena može se smatrati istovremeno i proizvodom transformacije koju je politika zabilježila tokom posljednje decenije hladnog rata. 

Razmatranje koje vodi prema prevazilaženju tradicionalnih šema razmišljanja o međunarodnim odnosima, jer ne isključuje mogućnost da, nakon što se reaktivira odnos između političkog društva i sistema mišljenja i vrijednosti, vjerski faktor, uporedo sa onim iz ideologija, može vratiti da efektivno utiče na međunarodne odnose, ostavljajući marginalost na koju ga je postavila moderna politička misao.

Tačnije, zar se već ne vraća?