Nedavno je u Podgorici upriličena promocija knjige Trag Druge. Pojam ženskog u filozofiji Emanuela Levinasa, na kojoj su učestvovali književna kritičarka Natalija Đaletić, teoretičar umjetnosti i prevodilac Milovan Novaković i filozof Vuksan Vuksanović.

Knjiga Trag Druge. Pojam ženskog u filozofiji Emanuela Levinasa, autorke Kristine Bojanović, objavljena je u oktobru ove godine, u izdanju podgoričke izdavačke kuće CID. Bavi se jednom od najznačajnijih posljedica koju je za sobom ostavila kompleksna misao filozofa Emanuela Levinasa, a to je feministička kritika njegovog pojma ženskog.

Fenomen ženskog u Levinasovoj filozofiji izazvao je mnoštvo različitih, dijametralno suprotnih reakcija i odgovora, koji se kreću od Deridine tvrdnje da je Levinasovo djelo Totalitet i Beskonačnost svojevrstan feministički manifest, do onih koji žensko u njegovoj filozofiji smatraju smještenim u patrijarhalnu strukturu. Analiza obuhvata neraskidivu povezanost ženskog kao Drugog sa nekim od najvažnijih tema Levinasove filozofije, a to su: eros, plodnost, očinstvo i materinstvo, gostoprimstvo, koje, uz njegove središnje ideje – odgovornost i beskonačnost – čine glavne motive knjige.

Poseban naglasak u knjizi odnosi se na odgonetanje i razumijevanje razlike između metaforičkog i empirijskog pojma ženskog u Levinasovom filozofskom projektu.

Istraživanje je obuhvatilo i implikacije judaizma koje su veoma značajne za pozicioniranje ženskog kod Levinasa, kao i status polne razlike koji autorka objašnjava konfrontirajući ovog filozofa sa njegovim slavnim kolegama, Martinom Hajdegerom i Žakom Deridom. Autorkina lična promišljanja, tumačenja i kritike koje se odnose na Levinasov pojam ženskog, a u cilju pokušaja doprinosa boljoj recepciji feminističke kritike ovog mislioca unutar domaćeg filozofskog miljea, vrhune u nastojanju da “pomiri” Levinasa i žensko, iznoseći moguća afirmativna čitanja i značenja ovog pojma.

Razmatrajući i preispitujući kompleksnost Levinasove filozofije, i izgrađujući sopstvenu naučnu poziciju, teorijski cilj autorke je da na sofisticiran način pokaže kako se diskursi i dispozitivi filozofije i feminističke teorije ispostavljaju kao specifičan transdisciplinarni medijum mišljenja i pisanja o drugosti/ženskom u savremenom svijetu. Originalnost publikacije ogleda se u tome što, nakon detaljnog razmatranja Levinasove filozofije o ženskom i njenih kritika, jedan od ključnih pojmova ovog mislioca – beskonačnost – autorka prisajedinjuje upravo ideji ženskog.

Nedavno je u Podgorici upriličena promocija knjige Trag Druge. Pojam ženskog u filozofiji Emanuela Levinasa, na kojoj su učestvovali književna kritičarka Natalija Đaletić, teoretičar umjetnosti i prevodilac Milovan Novaković i filozof Vuksan Vuksanović.

Natalija Đaletić se, citirajući nekoliko odlomaka iz knjige, osvrnula na jezik i stil iste, istaknuvši pitkost teksta i jasnoću interpretacije kojom autorka čitalaštvu približava kompleksan odnos između filozofije Emanuela Levinasa i kritikâ feminističke teorije.

Na ovu konstataciju nadovezalo se i tumačenje Vuksana Vuksanovića, koji je ustvrdio da iz knjige Trag Druge publika doznaje da su feminističke heroine: Simon de Bovoar, Tina Čanter, Lis Irigare, Dajana Perpik, Dona Brodi, Katerin Šalije kod Levinasa pronašle skrivene i preobražene igre značenja, te da je Kristina Bojanović odlučila da pažljivo preispita njihove refleksije. On je prevashodno podsjetio na neke od ključnih odlika Levinasovog mišljenja, naime da ovaj filozof razara jezik prisustva i posmatranja kojim je konstituisana zapadna metafizika, i oslobađa prostor za etiku kao prvu filozofiju, u koju se slivaju pojmovi: lice, Drugi, beskonačnost, milovanje, plodnost i žensko. To su pojmovi koji narušavaju spontanitet toka svijesti, probijaju njen kordon, dovodeći u pitanje njenu suverenost.

Prateći tragove feminističke kritike, saznajemo šta se skriva iza Levinasovog razumijevanja žene. Da li je u pitanju ideologija, da li je bljesak njegove teologije zapravo teleologija želje, proizvod simboličke fiksacije, igra privida, fantazam koji teži priči o tragu na licu Drugog? Po mišljenju autorke, Levinasovo razumijevanje ženskog je zapravo „poremećaj muških kategorija gospodarenja”; žensko je metafora koja ide u prilog slabljenju ontologije i njena uloga je samo prvi nacrt etike, prolegomena; žensko je, dakle, model za raskid s totalitetom.

Ona smatra da je muškarac totalitet, a žena beskonačnost; žena je neartikulisana, istorijsko-filozofski nijema, iskopčana, neizreciva; žensko je sama svetost, to jest most između ne i još-ne. Shodno Vuksanovićevom uvidu, autorka se prihvatila „opasnog“ i intelektualno zahtjevnog zadatka, koji nosi političku, kritičku i etičku dimenziju.

Ako pokušamo da knjigu Trag Druge približimo jeziku emocija, ritam u pisanju i originalne hipoteze pokreću kod čitaoca radost, empatiju i poštovanje. Ako govorimo sa naučnog gledišta, Trag Druge je jedinstvena studija na ovim prostorima o feminističkoj recepciji i kritici Emanuela Levinasa, te je Vuksanović uvjeren da ista zaslužuje da bude sastavni dio primarne literature u okviru akademskih studija roda i politika rodneravnopravnosti.

Prema mišljenju Milovana Novakovića, poglavlje naslovljeno “Žensko kao neizrečeno beskonačno“ čini krunu autorkinih razmišljanja koja se nadovezuju na smjeli uvid Žaka Deride da žensko u svojoj dobrodošlici nosi predizvornu, pred-etičku dimenziju, da je, takoreći, transcendentalni uslov etike – a da je Levinasova filozofija (u djelu Totalitet i beskonačnost) svojevrsni „feministički manifest“. Ali Kristina Bojanović ovaj uvid gura još dalje, do krajnjih metafizičkih granica. Ne promiče joj da istakne činjenicu da je žensko kod Levinasa smješteno apsolutno izvan domena ontologije, i da se na njega ne mogu odnijeti pojmovi sopstva, ega, intencionalnosti, svijeta, svjetlosti, kao i da upravo iz ženske ploti, erosa, materinstva dolazi diskretni i nenametljivi mlaz miline i nježnosti nad kojima se tope oštre konture Bića, Istog, Identiteta.

Žena je zapravo povlašćena što nema biće, što se povlači pred svjetlom razuma, što ostaje misterija, što nije artikulisana jezički. I za razliku od feminističkih teoretičarki koje se ne mogu pomiriti s činjenicom da je empirijska žena kod Levinasa uvijek prelomljena kroz muškocentričnu prizmu, autorka knjige Trag Druge odlučuje da Levinasovo poimanje ženskog rastumači filozofski, ili preciznije – metafizički.

U prilog tome, vrijedi navesti jedan odlomak iz knjige: „Ako žensko olakšava raskid s bićem, ako nije ontologija, onda…to znači da, ako je žena ne-biće, ona to nije u smislu ontološke okrnjenosti, nego zato što je potpuno onostrana. Žensko nije jeste nego treba. Ono je neustaljeno nastanjeno i odsutno prisutno, ono je iznenadni i upečatljivi dolazak Drugoga, tj. Druge. Žensko dolazi ne da bi nas opteretilo sobom i svojom misterijom, već da izlije nježnost i daruje (se) u ne-datosti…Kao lice čiji trag dočekujemo i kao ćutljivi glas što rastumačuje i ispisuje. Ako je muškarac u Levinasovoj filozofiji totalitet, žena je beskonačnost.“

Kada je ontologiju zamijenio etikom, ego – licem, stanovanje – dobrodošlicom i gostoprimstvom, odnos subjekt-objekt erotskom relacijom i požudom, Levinas je oženstvenio samu filozofiju. Filozofija ženskog postala je feminina, ženska filozofija. I upravo ženska etička filozofija može da raskine sa maskulinom zapadnom ontologijom.

Tumačiti žensko iz perspektive epistemološkog subjektivizma i ontologije jednog – na šta se najčešće svodi egalitarna feministička misao – batrganje je u istom blatu, to jest blatu Istog. Ali učiniti filozofiju ženskom – bazirati je na dobroti, pravdi, velikodušnosti, darovnosti –  znači preokrenuti samu filozofiju da bi se u njoj našlo mjesta za žensko, za ženin nijemi govor i transcendenciju.

Novaković je zaključio da je Kristina Bojanović u knjizi Trag Druge ženama dala Lice, a ne samo pol i rodni identitet. Umjesto egalitarizma, otvorila im je metafiziku i beskonačnost. Što će reći da se autorkino viđenje žene može sažeti u riječima: La femme-infini – žena beskonačnica.