U nedelju, 19. decembra, u Modernoj galeriji Podgorice otvorena je izložba o radu i stvaralaštvu najznačajnije crnogorske arhitektice  – Svetlane Kane Radević. Postavka daje uvid u građu iz privatne arhive: crteže, pisma i fotografije, a tokom prethodnih šest mjeseci bila je dio pratećeg programa Bijenala arhitekture u Veneciji.

Izložbu je otvorio gradonačelnik glavnog grada Ivan Vuković, a otvaranju je prisustvovao i predsjednik Crne Gore, Milo Đukanović. Građanin ne mora da bude naročito obaviješten da bi zaključio da dvojici funkcionera nije bilo mjesto na pomenutoj izložbi, imajući u vidu odnos DPS režima prema zaostavštini čuvene arhitektice, te se njihovo prisustvo može tumačiti ne samo kao indikator nedostatka osjećaja odgovornosti za postupke koji su doveli do ugrožavanja kulturnog dobra zemlje, već i kao još jedan od dokaza višedecenijske otuđenosti od zajednice i od svega što ne znači dodatno nagomilavanje ličnog kapitala. 

Zabadanje glave u pijesak koje prerasta u farsu

Povodom ovog događaja, reagovale su organizacije i intelektualci. Saopštenje organizacije KANA/ko ako ne arhitekt? prenosimo integralno.

To da izložbu o Kani Radević otvaraju glavni predstavnici ekonomsko-političkog sistema koji već 30 godina uništava naslijeđene kulturne, ekološke i ekonomske vrijednosti našeg prostora smatramo vrhuncem cinizma, i ovim putem želimo da izrazimo protest zbog njihovog učešća u ovom događaju. 

O samom događaju, dakle o izložbi „Svetlana Kana Radević: poslijeratna arhitektura između centra i periferije“, već smo pisali, i već kritikovali način na koji izložba izbjegava da zauzme stav o kontekstu u kom je nastala – prosto, da jasno ukaže na to da su Kanina djela danas zapuštena i ugrožena usled sistemske nebrige za kulturu, pa tako i za arhitektonsko kulturno nasljeđe i za znanje koje može proizići iz rehabilitacije i izučavanja tog nasljeđa. Ovo zabadanje glave u pijesak, međutim, sada prelazi u farsu: ne samo da izgleda da izložba u Podgorici neće problematizovati nemaran i nasilan odnos koji je crnogorsko društvo tokom poslednje tri decenije imalo prema Kaninoj zaostavštini, nego će još da bude podijum sa kojeg će glavni ideolozi takvog odnosa da pričaju o važnosti njenog stvaralaštva! Šta je sledeće – da neće na sceni da im se pridruže i vlasnici kompanija „Normal” i „Bemax”, a da izložbu presele u soliter nad hotelom „Podgorica”, pa da cirkus bude potpun? Zapravo, to bi možda bilo i iskrenije od ovoga što su zamislili i najavili.

Mi ćemo svakako iskoristiti ovu priliku da ponovimo da promocija arhitektonskog djela Svetlane Kane Radević ne može nikako biti kompatibilna sa kulturnom, ekonomskom i prostornom politikom neoliberalnog kapitalizma koja je u Crnoj Gori vođena tokom poslednje tri decenije, a čija su zaštitna lica upravo Đukanović, Vuković i politička stranka koju vode. Ta politika nam je donijela enormno povećanje ekonomskih i društvenih nejednakosti, ekološku krizu, urbanistički haos, kulturni sunovrat i – pošto govorimo o Kani, važno je napomenuti – de facto nestanak niza istaknutih djela modernističke arhitekture sa lica zemlje. Koliko god da su nedostatni pokušaji novih političkih snaga da se uhvate u koštac sa ovim i mnogim drugim problemima crnogorskog društva, činjenica je da svi mi danas živimo u sistemu koji su prema svojim potrebama i načelima kreirali Demokratska partija socijalista i oni koji je vode. Zato smatramo svojom obavezom da ukažemo na licemjerje njihovog nastupa u ulozi brižnih pokrovitelja ovog kulturnog događaja i zahtijevamo da ih javnost na toj pozornici vidi onakvima kakvi jesu: kao uzurpatore javnog interesa i predstavnike privatnog kapitala koji bi sjutra lično odobrili rušenje svih Kaninih građevina ako bi im to donijelo brzu i laku zaradu. Njihov „investitorski urbanizam” favorizuje interese privilegovane manjine dok uporno odbija da se bavi javnim dobrima, koja bjesomučno gura u sumnjiva i dugoročno štetna javno-privatna partnerstva. Pitanje prostornog razvoja svedeno je na mogućnost kratkoročne i privatizovane finansijske dobiti, a kvalitetna arhitektura na incident. Sve to su direktne posljedice političkog i ekonomskog „razvojnog” modela koji živimo već decenijama, i zbog kojeg smo kao društvo izgubili mnogo – i vremena, i znanja, i bogatstva. 

Kakve sve to veze ima sa radom Svetlane Kane Radević i sa novom izložbom o njenom životu i stvaralaštvu? Pa veza je direktna i očigledna: prosto, oni koji se predstavljaju kao njeni pokrovitelji i koji sada treba da otvore tu izložbu svojim radom i dostignućima stoje na dijametralno suprotnoj strani u odnosu na sve što je Kana u svom poslu isticala kao važno i vrijedno: etičnost, studioznost, društvenu odgovornost. U sistemu koji su oni stvorili postalo je gotovo nemoguće baviti se arhitekturom, a izvrsna arhitektonska djela koja smo naslijedili iz prethodnog sistema su ili uništena, ili su u planu da budu – bilo nebrigom, bilo bagerom. Već znamo da ih arhitektonske smotre i izložbe na svjetskim pozornicama neće spasiti, jer se sjećamo kako je bivši ministar Gvozdenović – opet, istaknuti promoter „investitorskog urbanizma” – na jednoj takvoj izložbi u Veneciji 2014. godine govorio da je Crna Gora spremna da nanovo procijeni svoje arhitektonsko nasljeđe i da obnovi zdanja iz perioda moderne, „trenutno van upotrebe i u propadanju”. Dva od četiri zdanja na koja se ova izjava odnosila srušena su u međuvremenu. Nema razloga da se nadamo da će se taj trend zaustaviti ili preokrenuti, džaba tu sve izložbe: dok god je na snazi ova politika prostornog razvoja, realno je očekivati da će i Kanine građevine opstajati samo do trenutka u kom će se nekom novom „strateškom partneru” učiniti isplativim da ih sruši.

Znajući sve to, konačno, mi pozivamo javnost da ode na ovu izložbu, da iskoristi priliku i nauči sve što se u ovom trenutku može naučiti o životu i stvaralaštvu Svetlane Kane Radević. Ali želimo da svi koji posjete izložbu to učine znajući da upravo oni koji otvaraju događaj predstavljaju i zagovaraju političko-ekonomski sistem u kojem Kanina zaostavština propada. I mada autorke izložbe naglašavaju im je cilj da istaknu Kanin rad i učine ga dostupnijim javnosti, jedno mora biti svima jasno: Kanin rad nije skrajnut i nepoznat jer javnost za njega nije zainteresovana, nego zato što se ulaganje u kulturu, razvoj znanja, učenje iz nasleđa socijalizma i briga o arhitektonskom nasljeđu modernizma ne isplati upravo privatnim ekonomskim interesima koji su u ovom sistemu neprikosnoveni. To ovu izložbu, sa ideolozima crnogorskog rušilačkog kapitalizma kao počasnim gostima, svodi na cirkus, i predstavlja uvredu za Kanin lik i djelo. Ali treba obavezno poći i snimiti te prigodne govore, valjaće nam da se na njih pozovemo kad sledeći put budemo svoje kulturno nasljeđe branili, po običaju, na uličnim protestima. 

Monstruozni objekti koji proždiru gradove

Povodom pomenutog događaja oglasio se i književni kritičar Milorad Durutović, koji je svoj komentar izložio na portalu Žurnal, a čiji dio u nastavku prenosimo.

Podgorica je nakon Drugog svjetskog rata, nakon savezničkih i okupatorskih razaranja, imala priliku da se arhitekstonski razvija u granicama ukusa, mjere i smisla kao mediteranski grad par excellence; pogotovo jer je imala na raspolaganju arhitektonsku maštu čudesne Svetlane Kane Radević, što je upamćena kao prva žena arhitekta u Crnoj Gori, ali i kao autor remek djela, kakvo jeste i Hotel Podgorica.

Takva, rekoh, arhitektonska šansa počela je da se raspada dolaskom ljudi u džemperima na vlast, a prvenstveno tokom preduge vladavine gradonačelnika, što je svojom despotskom politikom prije nalikovao šerifu sa Divljeg zapada, negoli političaru modernog vaspitanja. Kakav je danas rezultat? Dobili smo glavni grad bez šarma, autentičnosti, a, reklo bi se, da više priliči arhipelagu nego gradu.

Ako samo osmotrimo sliku džinovskog solitera, koju prilažemo uz ovaj osvrt, a koji svojom ukupnom staklenom i nacionalnom ikonografijom ilustruje slike lažnog progresa, uočavamo kako je taj megalomanski objekat svojim monstruoznim sjenkama zatamnio svoje okruženje, čineći ga najobičnijom urbanom mizerijom, čineći jedva vidljivim, pa i tragičnim, jedno arhitektonsko čudo, što se zove Hotel Podgorica.