Kako kaže naziv kultnog albuma Električnog orgazma ,,Lišće prekriva Lisabon”. Tog 25. maja teško da je grad moglo prekrivati lišće, ali su ga prekrili navijači Seltika iz Glazgova. Ako je vjerovati pjesmama, dvanaest hiljada navijača je došlo u Lisabon iz ,,Glazgova, Londona, okruga Daun, Korka, Nju Jorka, Dablina, Bostona i Čikaga”. U današnje doba, ta brojka je velika, a ’67 – čudo. Ali, ovo nije priča (samo) o navijačima.

Ovo je priča o jednom gradu, naciji, borbi oličenim u jednom fudbalskom klubu. I zaista, upravo sociologija daje ljepotu fudbalu, a te ’67 godine je bilo odigrano možda i najljepše finale Lige Šampiona u istoriji fudbala.

Naravno da je to stari veliki tim

Glazgov je u prošlom vijeku bio specifičan po mnogo čemu. Od jednog malog gradića je za kratak period postao industrijski centar u koji se krajem devetnaestog i početkom dvadesetog vijeka slio veliki broj ljudi te je broj stanovnika prešao milion. Takođe, dugo vremena je Glazgov bio najgušće naseljen grad u zapadnoj Evropi. Jedan od krajeva Ujedinjenog Kraljevstva iz kojeg je došao veliki broj migranata bila je i Irska koja je bila izuzetno siromašna, industrijski nerazvijena i koju je tokom devetnaestog vijeka pogodila velika glad.

,,Fabrička jutra, dim iz dimnjaka” je bila svakodnevnica Glazgova – uz siromaštvo, male stanove, koncentraciju velikog broja ljudi na malom prostoru i radničku klasu koja sebi ne može priuštiti restorane i predstave. Takođe, podjela na protestante i katolike je često dovodila i do sukoba, pa su vremenom počela da se razdvajaju katolička i protestantska naselja. Upravo u jednoj takvoj sredini, nastao je Seltik. Osnovan od strane katoličkog sveštenika, brata Valfrida, da bi se skupljao novac za siromašnu djecu iz Ist Enda, katoličkog dijela Glazgova.

Vrlo brzo je Seltik postao jedan od jačih timova u Škotskoj, ali i simbol Iraca u Glazgovu i šire. Dok su Irci bili nipodaštavani na razne načine, od zabranjivanja jezika, nacionalnih igara, izvođenja narodnih pjesama do činjenice da su, u velikoj većini, radili najteže poslove u fabrikama i rudnicima, jedino mjesto gdje su mogli da ,,budu ono što jesu” je bio stadion. I nakon naporne nedjelje, gdje kopa, istovara, nosi, jedan Irac iz Glazgova je za vikend išao na stadion gdje može da viče, psuje, uzvikuje političke parole i na taj način izbaci negativnu energiju.

Trener koji nosi trenerku

Jedna od najbitnijih karika Seltikovog tima iz ’67 bio je trener – Džok Stejn, koji je deceniju prije bio kapiten zeleno-bijelog tima i prvi protestant koji će voditi ovaj klub. Stejn je rođen u gradiću Burbonku. Kao i njegov orac, radio je u čuvenim Lankarširskim rudnicima uglja. Fudbal je vidio kao način bijega iz rudarskog života, pa je tako zaigrao u lokalnom klubu, a zatim prešao u Albion Rovers.

Igre u ovim klubovima su mu donijele prvi profesionalni ugovor, u velškom Laneliju, ali se ubrzo vratio u Škotsku. Tada počinje njegova prva epizoda sa ovim klubom. S obzirom na religijske tenzije, ovo je bio neobičan potez. Stejnov do tada najbolji prijatelj ga je u potpunosti napustio zbog izbora kluba, a za njim i svi ostali njegovi projatelji.

Takođe, Stejnov otac je toliko bio zgrožen što njegov sin potpisuje za katolički klub, da pred njim klub nikad nije imenovao i nikad mu nije poželio sreću prije utakmice. Ipak, Stejn je bio uporan i odigrao šest sezona na Seltik Parku. Kao nagradu za osvojeni Koronejšn Kup, 1953. godine, igrači Seltika su dobili odlazak na utakicu Engleske i Mađarske, a godinu dana kasnije, zbog osvajanja duple krune, dobili su odlazak na Svjetsko prvenstvo.

Upravo su ta dva događaja bila ključna za Stejnov trenerski poziv. Nakon što je Mađarska, predvođena Puškašem, dobila Engleze 6:3 na Vembliju, Stejn je bio opčinjen njihovom igrom, a godinu dana kasnije je na Svjetskom prvenstvu, uvidio greške u taktici reprezentacije Škotske. Nakon što prestaje sa aktivnim bavljenjem fudbalom, Stejn ulazi u trenerske vode. Prva stavka u trenerskom CV-u su mu bile mlađe kategorije Seltika, 1957. godine. Tu je bio trener i nekim igračima sa kojima će, deset godina kasnije, osvojiti Kup Šampiona.

Dobre igre omladinskog, a loše seniorskog su ga preporučile za trenera, međutim, postojala je jedna barijera – Stejn je bio protestant. Tako odlazi prvo u Dafernmlajn, koji dovodi do igranja evropskih takmičenja, a zatim u Hibernijan. U Hibernijanu se nije dugo zadržao, pa već poslije godinu dana dolazi u svoj voljeni klub i počinje revoluciju – zabranio je upravi da se miješa u rad trenera, forsirao je napadačku igru i ,,nosio je trenerku” tj. učestvovao u svim treninzima na terenu i lično demonstrirao igračima šta treba da rade, što je u to doba bilo neuobičajeno.

Put u El Dorado

U prvoj sezoni sa Stejnom na klupi, 1965/66, Seltik osvaja trofej poslije osam godina posta i ispada u polufinalu Kupa pobjednika kupova. Ipak, Stejn nakon osvojene titule ističe da ne želi da živi u prošlosti i već mu je cilj da napravi nove legende kluba. Zato je sezona 1966/67 počela bez velikih izmjena, uz samo jedno pojačanje – Vilija Volasa koji je došao iz Hartsa.

Sezona je počela pobjedom u derbiju protiv Rendžersa, a nekoliko dana kasnije i prvom evropskom pobjedom, protiv Ciriha. Dvomeč sa švajcarskom ekipom je dobijen ukupnim rezultatom 5:0, golovima Gemela, Čalmersa i MekBrajda. I u drugom kolu, Seltik se ,,prošetao” i uz dvije pobjede od 3:1, izbacio predstavnika Francuske – Nant, a samim tim, obezbijedio proljeće u Evropi.

Uslijedilo je četvrtfinale protiv nezgodnog protivnika, novosadske Vojvodine koja je u prethodnom kolu izbacila Atletiko Madrid. Novosađani su prvu utakmicu dobili 1:0, ali je ipak Seltik pobjedio u revanšu sa 2:0. Polufinalni protivnik je bio prvak Čehoslovačke, Dukla iz Praga, ali ipak, dvomeč je završen ukupnim rezultatom sa 3:1.

Ekipa Džoka Stejna se našla u finalu Kupa Šampiona i bila je prvi britanski tim kojem je to pošlo za rukom.

Lisabonski lavovi

Uslijedio je dan finala. Dvanaest hiljada navijača Seltika je okupiralo Lisabon. S obzirom da se uglavnom radi o radničkoj klasi, ova brojka je i za današnje pojmove bizarna. Jedan navijač je u kasnijem intervjuu priznao da je prodao kuću, razveo se od žene i vratio se da živi sa roditeljima kako bi mogao poći na finale. Kažu da ulice u katoličkom dijelu Glazgova nikad nisu bile toliko puste, svi su na radiju slušali prenos utakmice.

Sa jedne strane, radnička klasa koja je odlučila da uz pomoć fudbala pobjegne iz siromaštva (makar na jedan dan), sa druge strane gospoda iz Milana u najskupljim odijelima. Mnogo godina kasnije, golman Roni Simpson je ispričao kako su mu se igrači Intera rugali, jer je za vrijeme utakmice skidao protezu i stavljao je u kapu koju bi odložio u gol.

Po mnogo čemu je ova ekipa, popularno nazvana Lisabonski lavovi, bila specifična. Sem Bobija Lenoksa, koji je rođen 30 milja od stadiona (otprilike, razdaljina od Trga nezavisnosti do tunela Budoš) i Tomija Gemela koji je rođen 11 milja od stadiona, svi ostali igrači su rođeni u radijusu od 10 milja od Seltik Parka (manja razdaljina nego od Stadiona pod Goricom do Danilovgrada).

Utakmica finala je igrana na legendarnom Estadio Nasionalu, stadionu na kom je odigrana prva utakmica u istoriji Kupa/Lige Šampiona između Sportinga i Partizana. Džok Stejn je u motivacionom govoru prije utakmice igračima istakao da nije jedino bitno da pobijede, bitno je da odigraju dobar fudbal, da bi neutralnim navijačima bilo drago što je Seltik pobijedio. Bio je to sudar ofanzivne i defanzivne igre. Stejn je isticao da je najbolje mjesto za odbranu protivnički šesnaesterac, a Italijani su igrali čuveni katanaćo stil igre, koji se oslanja na odbranu.

Inter je poveo rano, već u sedmom minutu, golom Macole, a zatim počeo odbrambenu igru. Ipak, Kelti su bili uporni i uspjeli su da izjednače u 66. minutu golom Gemela. Slavlje igrača Intera konačno je pokvario Čalmers golom u 84. minutu i ,,klempavi” pehar je ipak otišao u Glazgov. Čalmers je ovu titulu posvetio doktoru koji ga je dvoje godine ranije spasio od tuberkuloznog meningitisa, od koga su umirale hiljade ljudi u Glazgovu. Povratak kući je, takođe, bio legendaran. Pun Seltik park je dočekao svoje heroje.

Devet u nizu

Džok Stejn je ostao u Seltiku do 1978. godine i, pored pehara Kupa šampiona, osvojio je deset pehara prvaka Škotske, osam pehara škotskog kupa i šest pehara Liga kupa. Škotsku ligu je osvajao devet puta za redom.

Poslije Seltika, jednu sezonu je vodio Lids, a zatim postao selektor reprezentacije Škotske. Ipak, na Svjetskom prvenstvu 1982. godine, Škotska ispada u grupnoj fazi. Nažalost, Stejn nije doživio da vodi reprezetaciju Škotske na Svjetsko prvenstvo 1986. godine, jer je na kvalifikacionom meču 1985. godine doživio srčani udar od koga je i umro. Iako je imao problema sa srcem, uoči utakmice nije pio ljekove, da ga nuspojave ne bi omele u vođenju tima. Tog 10. septembra, fudbal se oprostio od velikog stručnjaka koji je fudbal ,,spustio” ka radničkoj klasi.

Stejnovo nasljeđe živi i kroz njegovog najpoznatijeg učenika, ser Aleska Fergusona, koji mu je bio asistent na klupi reprezentacije Škotske. Ferguson je Stejna nazivao svojim učiteljem i prijateljem i često ga je citirao.

I dok danas finala evropskih takmičenja igraju klubovi sastavljeni od igrača sa tri i više kontinenata, ekipe poput Lisabonskih lavova zvuče kao relikt nekih davnih, drugačijih vremena. Ali opet, tu su da posjete na estetiku, na romantiku i na sve ono zbog čega pratimo fudbal.