Ipak, ukoliko želimo da zločine osudimo, a određene vladare iz naše istorije proglasimo diktatorima ili zločincima – koji su kriterijumi po kojima se to proglašavanje vrši? Da li su to politički motivisana ubistva, gušenje riječi neistomišljenika ili nešto sasvim treće? I da li neki veliki „događaj“,  ,,viši cilj” ili ,,prava strana istorije” mogu abolirati samu diktaturu ili zločin? Ili jednostavno: nisu li svi naši vlastodršci diktatori i(li) zločinci?

Prije dva dana su na društvenim mrežama i pojedinim medijima bile vidljive reakcije na događaj povodom obilježavanja 13. jula, dana ustanka protiv fašističke i nacističke okupacije 1941 godine. Obrazloženje je bilo da se ,,slavi lik i djelo jednog zločinca – Josipa Broza Tita“.

Pitanje je da li je Tito, za svoje ’online’ priustvo ovm skupu, kriv jer je diktator ili jednostavno što je na suprotnoj ideološkoj strani? I zar isti problem i potencijalna polemika ne bi važili da se bilo koji drugi skup, sa bilo kojim drugim vladarom, na isti način obilježavao?

Stoga ostaje pitanje, nisu li svi naši vlastodršci bili diktatori i(li) zločinci i nije li samo pitanje afiniteta uz koju se supu serviraju na trpezu?

Marks je svojevremeno govorio da je „istorija svakog dosadašnjeg društva zapravo istorija klasne borbe“. Kad se osvrnemo na Balkan, treba dodati da je to i istorija političkih ubistava, zatvaranja i stalnog zaoštrenog odnosa vladaoca, (bio on u liku kralja, knjaza ili predsjednika…), sa jedne strane i svih neistomišljenika sa druge.

Nasljeđe i nasilan manir vlasti da sebe jednači sa državom i razdvaja građane po metodu „ko nije sa nama protiv nas je“ seže duboko u našu istoriju i što idemo dalje, za istu ćemo nalaziti više opravdanja – kod ovih ili onih.

Diktatura je u našim slučajevima vjerovatno nastajala jer je svaka vlast radila na nekom državnom projektu ili ’višem razlogu’: prvo je to bilo oslobođenje za vrijeme Petra I, Petra II i knjaza Danila, a za vrijeme knjaza/kralja Nikole – modernizacija Crne Gore i uspostavljanje spoljne politike, diplomatskih odnosa i sl.

Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije je to, vjerovatno, bilo još uvijek srastanje u nešto veće od prethodnog u nacionalnom i državnom smislu za šta se ispostavilo da je mnogo spor i mučan proces, a za vrijeme SFRJ obnova ratom opustošene države, a zatim i izgradnja infrastrukture u vidu fabrika i svega što je potrebno da bi ekonomija funnkcionisala.

Djeluje da kroz sve ove epohe svi su lideri sebe izgradili i kao one koje treba slaviti i one kojih se treba ograditi, što je logična posledica istorije. Zato danas imamo antinomije u vezi sa svima nabrojanim.

Neki vide Kralja Nikolu Petrovića kao heroja i oslobodioca Podgorice, Bara, Ulcinja, Metohije, Pljevalja…, dok mu drugi pamte politički motivisana ubistva, zatvaranja, proterivanja i sl.

Neki prihvataju Aleksandra Karađorđevića kao ujedinitelja i oslobodioca, dok mu drugi pamte zatočavanje mnogih naroda, ali i rođenog brata, mnoga politička ubistva i mučenja, te zavođenje šestojanuarske diktature, ukidanje parlamenta i izbora.

Na kraju i Tita pamtimo dvojako. Neki pamte NOR, oslobođenje, antifašizam, obnovu zemlje, drugi pamte Gole otoke ,UDBA, OZNA-u itd…

Smjenjivost epoha, perspektiva i vrijednosti

U razvoju umjetnosti, svaki novi pravac je nastajao kao pobuna protiv prošlog, pa tako svaki drugi ima sličnosti. Ova pojava je česta i u balkanskoj politici.

Za vrijeme Kraljevine SHS su u Crnoj Gori isticani svi oni koji su bili žrtve vladavine kralja Nikole, a potiskivane sve što ima prizvuk Petrovića – srušen je spomenik vojvodi Mirku, mijenjana su imena ulica, a pored crkve sv. Đorđa je podignut spomenik Petru Mitroviću i Božinu Petroviću, dvojici strijeljanih u tzv. Kolašinskom procesu. Spomenik je sa natpisom „Omladina će nas osvetiti“.

Dakle, što je bilo državnički u knjaževini/kraljevini Crnoj Gori, tako nije viđeno u Kraljevini Jugoslaviji. Perspektiva je izmijenjena, naravno.

Za vrijeme SFRJ je, recimo, obnovljen Solunski proces i rehabilitovani su Dragutin Dimitrijević Apis i svi ostali koji su strijeljani; uzdizani su ideali Mlade bosne; vraćena državnost Crnoj Gori i data Makedoniji prvi put još od Kruševske republike, jer se prethodna vlast protivila tome, ali samo utoliko koliko ta državnost jača samu Jugoslaviju. Takođe, princu Đorđu Karađorđeviću je dozvoljen ostanak u Beogradu, a dodijeljena mu je i penzija, dok je u prethodnom režimu (od sopstvene porodice) bio smješten u Specijalnu psihijatrijsku bolnicu.

Postjugoslovenski režimi su nastali kao negacija Jugoslavije i kao takvi počeli da veličaju sve antikomunističke disidente. U Srbiji je taj proces došao sa petooktobarskim promjenama, a u Crnoj Gori je napravljena jedna vrsta hibrida zarad „višeg cilja“ – jasno je svima državnog razloga i toliko fetišizovane države.

Ipak, ukoliko želimo da zločine osudimo, a određene vladare iz naše istorije proglasimo diktatorima – koji su kriterijumi po kojima se to proglašavanje vrši? Da li se radi o politički motivisanim ubistvima, gušenju riječi neistomišljenika ili o nečemu trećem? I da li neki veliki „događaj“ može abolirati samu diktaturu?

Ako odgovori na ova pitanja postoje – nameću se dva moguća rješenja.

Jedno je potpuno odbacivanja svih vladara i vojskovođa – kralja Nikolu I Petrovića  zbog Kolašinskog procesa, zbog progona serdara Jola Piletića, uništavanja štamparije Narodne misli, progona mnogih članova Narodne stranke…

Kralja Aleksandra Karađorđevića zbog Majskog prevrata, netrpeljivosti prema neistomišljenicima, mučenjima u Glavnjači, ukidanju skupštine i diktature; a komunistima zbog Golog otoka i mnogih politički motivisanih procesa.

Drugo rješenje je jednostavno da ih prihvatimo kao dio svoje istorije, ali da uvijek nastojimo da se odnosimo kritički prema svim negativnim aspektima njihove vladavine.

Kao primjer toga – unutar iste Mitropolije u Crnoj Gori, su Hram Svetog Jovana Vladimira pored koga se nalazi bista kralju Nikoli, za vrijeme čije vladavine je oslobođen Bar od Otomanske Imperije, i crkva sv. Đorđa, u čijem dvorištu se nalazi spomenik žrtvama tog istog kralja.

Dakle, najveća zamka javne riječi je ,,podsjećati“ onu ,,suprotnu“ stranu da je nešto prećutala. Jer u poliitci, činjenice, konteksti, povodi, uzroci se često svjesno prećutkuju. Otud ostaje interesantno pogledati da li su diktatori po sebi nelegitimni, ili su takvi zato što ne pripadaju određenoj strani istorije.