Znajući da se Evropa danas suočava sa ratom, kao i tada kada je nadrealizam nastajao, potrebno je istaći da ovaj književni i umjetnički pokret doživljava pravu renesansu kroz mnogobrojne međunarodne kulturne događaje i izložbe. Nadrealisti tragaju za ljepotom, poezijom, misterijom i zalaze u nepoznate vode…Oni zaista vjeruju da umjetnost može i treba da promijeni život. Činjenica je da se u svijetu u kakvom živimo nalazi sve manje stvari koje su ostale kao potencijalna inspiracija nadrealistima, naročito u sferi političkog.

Nadrealisti teže da izobliče stvarnost, da je promijene i time učine da postane višeznačna. Umjetničko-aktivistički pokret i pravac, koji ima korijene u avangardi ali i ranije i kao takav već jeste avangarda, uzimajući u obzir kako istorijski, misaoni i umjetnički kontekst tako i društveno-teorijski momenat.

Termin “nadrealizam” je skovan oko 1919. godine, ali se zvaničnim početkom pokreta smatra Bretonov “Manifest nadrealizma”, objavljen 1924. godine. On nije predstavljao samo stil slikanja, već stanje uma, tvrdili su njegovi sljedbenici. Svaki nadrealistički umjetnik mogao je da bira svoj oblik izražavanja. Smatrano je da svako dotadašnje razumijevanje sadržaja, forme, tematike, izraza, stila može biti dovedeno u pitanje. ,,Nadrealističko” je afirmisano, parodirano, negirano ili isprepleteno do te mjere da bi se dobilo nešto nesvakidašnje, novo, a time i šokantno za publiku.

Korijeni nadrealizma sežu još iz ,,zemlje čuda”

Počeci ovog pokreta mogu se tražiti u stvaralaštvu Luisa Kerola (Alisa u zemlji čuda) koji je i sam stvarao nadrealne svjetove, kako je to mislio Andre Breton. On je definisao nadrealizam i kao: “Diktat misli, bez kontrole razuma, izvan svake estetske ili moralne preokupacije”.

Viktor Šklovski u radu O poeziji i zaumnom jeziku ističe da su “ljudima potrebne riječi i izvan smisla”. “Za uživanje u zaumnoj riječi”, nastavlja on na drugom mjestu, ,,koja ništa ne znači, nesumnjivo je važna izvorna strana govora, i sastoji veliki dio uživanja koje pruža poezija”. 

Ovaj umjetnički pokret nastao je u Parizu i razvijao se neposredno iz italijanskog metafizičkog slikarstva i dadaizma. U godinama koje slijede svijetu će podariti umjetnike međunarodnog ugleda, uključujući Maksa Ernsta, Žana Miroa, Rene Magrita, Iva Tangija i Salvadora Dalija.
Među čuvenim nadrealistima nalazile su se i žene, često odbačene muze ali i same velike umjetnice: Leonora Karington, Dorotea Taning, Meret Openhajm i Frida Kalo.

Znajući da se Evropa danas suočava sa ratom, kao i tada kada je nadrealizam nastajao, potrebno je istaći da ovaj književni i umjetnički pokret doživljava pravu renesansu kroz mnogobrojne međunarodne kulturne događaje i izložbe. Nadrealisti tragaju za ljepotom, poezijom, misterijom i zalaze u nepoznate vode. Tako su i u Jugoslaviji nadrealisti krenuli u pohod, nakon albanske golgote koju je preživjela većina njih.

Jugoslavija i nadrealizam

Tokom i poslije Prvog svjetskog rata, Jugoslavija je, kao što je poznato, bila u bliskim vezama sa Francuskom. Mnogi njeni mladi ljudi, budući veliki književnici i intelektualci, dolazili su na studije u Pariz, gdje su sticali prijatelje i prožimali se francuskom kulturom.

Saradnja jugoslovenskih i francuskih nadrealista odvija se u oba smjera. Pripadnici jugoslovenskog nadrealističkog pokreta dolaze u Francusku, učestvuju u radu pariske grupe i dopisuju se sa njenim članovima, a sa druge strane prevode francuske autore. Ova saradnja im kasnije omogućava da imaju uvid u njihove tekstove i daje podstrek za formiranje sopstvenog pokreta.

Dušan Matić, koji, kao i većina njegovih drugova, u Francusku prvi put odlazi poslije Velikog Rata, još za vrijeme tog prvog boravka objavljuje svoj prvi tekst na francuskom jeziku u jednom lokalnom listu u Gapu, da bi kasnije, u Parizu, sarađivao u časopisu La révolution surréaliste, u čijem 5. broju nalazimo njegov potpis, uz potpis M. de Bulija, na zajedničkom proglasu povodom krize u Maroku („Revolucija prije svega i uvijek“), kao i u časopisu Le surréalisme au service de la Révolution, čiji 6. broj objavljuje odlomke njegove pjesme „Mutan lov u bistroj vodi“, u prevodu Koče Popovića. Đorđe Kostić i Marko Ristić, pored pomenutih Matića i Popovića su takođe aktivno učestvovali u ovoj francusko-jugoslovenskoj akciji.

Đorđe Kostić, koji, u knjizi uspomena Do Nemogućeg, govori o nekim iskustvima sa psihičkim automatizmom koja su prethodila njegovom odlasku u Pariz, u ovom gradu provodi školsku 1927-1928. godinu i tu, zajedno sa Davičom, koji na Sorboni studira francuski jezik, otkriva Bretonova Magnetna polja i druge nadrealističke tekstove i publikacije, ali će Bretona, Elijara i Dalija sresti kasnije.

Marko Ristić studirajući u Ženevi (gdje mu otac za vrijeme rata radi u ekipi Crvenog krsta), još 1918. godine sreće Bretonovo ime i prati aktivnosti oko časopisa Littérature, čije mu brojeve šalju Rastko Petrović i Dušan Matić, a 1923. počinje da se dopisuje sa Bretonom i da sa njim razmjenjuje publikacije, da prevodi i objavljuje njegove tekstove u Putevima i Književniku.

Godine 1924. on započinje svoje komentare u Pokretu pozivajući se u predgovoru na Bretona, da bi u majskom broju ovoga lista na „dnevni red“ stavio njegovu knjigu Les Pas perdus, a krajem oktobra od Bretona dobija prvi manifest i piše članak „Nadrealizam“ za prvu svesku novopokrenutog časopisa Svedočanstva.

Prihvaćenoj „stvarnosti“, svedenoj na ono što je dostupno racionalnoj percepciji, suprotstavlja se „nadstvarnost“ kao totalitet koji obuhvata i ono što je toj percepciji nedostupno, „čudo“, „čudesno“, „natprirodno“, „fantastično“.

Pored navedenih ovom krugu su pripadali Oskar Davičo (rekordni trostruki osvajač NIN-ove nagrade), Stanislav Vinaver, nešto kasnije Vasko Popa, Miodrag Pavlović i Branko Miljković kao i mnogi drugi. Glavna odlika kako jugoslovenskih tako i francuskih nadrealista kao i nadrealista uopšte jeste upravo nastrojenost da se umjetnost istakne kao važna sfera društvenog života i djelanja ali tu je i namjera da se ukaže na određene društvene fenomene koji vladaju u određenim vremenima i društvenim kontekstima. Ono što ovaj pokret donosi nije samo satira, društvena kritika ili apstraktna umjetnost bez određenog smisla već sve to i mnogo više od toga, u obliku društvenog pokreta, koji je rame uz rame sa komunizmom i marksizmom nastupio protiv fašizma u sveobuhvatnom antifašističkom pokretu. Većina članova navedenog pokreta bili su zapravo nadrealisti.

Pogled izvan svih perspektiva

Traganje za tom „nadstvarnošću“ odvija se, s jedne strane, kroz iracionalne puteve saznanja (pomračenje uma, san, automatsko pisanje, metafora, „objektivni slučaj“), a s druge strane, kroz vidove životnog iskustva (ljubav, smrt, humor, revolucionarna akcija). Danijel Harms, jedan od ikona nadrealizma, kao zanimljiv primjer apsurdnosti (2.avgusta 1937. godine), piše pjesmu: ,,Dugo sam posmatrao zeleno drveće“:

Dugo sam posmatrao zeleno drveće.
Spokoj je ispunjavao moju dušu.
Kao i prije, nema velikih i opštih ideja.
Isto tako komada, fragmenata i repića.
Čas izbije zemaljska želja,
Čas pruži se ruka ka zanimljivoj knjizi,
Čas neočekivano grabim list papira,
Ali smjesta u glavu sladak san lupa.
Sjedam kraj prozora u duboku fotelju.
Gledam na sat, palim lulu,
Ali odmah skačem i premještam se ka stolu,
Sjedam na tvrdu stolicu i zavijam sebi
cigaretu.
Vidim – po zidu trči paučić,
Motrim za njim, ne mogu da se odvojim.
On mi smeta da se latim pera.
Ubiti pauka!
Lijen sam da ustanem.
Sad sam unutar sebe.
No pusto je u meni, monotono i dosadno,
Nigdje ne kuca intenzivan život,
Sve je mlitavo i pospano, kao vlažna slama.
Eto bio sam u samom sebi
I sad se nalazim pred vama.
Vi čekate, šta ću da vam ispričam o svome putu,
Ali ja ćutim, zato što ništa nisam vidio.
Pustite me i dozvolite da spokojno posmatram –
zeleno drveće.
Tad će, možda, spokoj ispuniti moju dušu.
Tad će, možda, oživjeti moja duša,
I ja ću se probuditi, i u meni će izbiti intenzivan
život.

Nadrealizam je nastao iz jednog razorenog i uništenog svijeta, nakon Prvog svjetskog rata. Bez rata ne bi bilo ni nadrealizma. Glavni cilj bio je stvoriti neki bizaran način koji nije u skladu sa opšteprihvaćenim standardima i prikazati to na način na koji autor rada vidi određeni objekt u natprirodnoj stvarnosti, ali ne i u svakodnevnom životu.

Kontekst nadrealizma je uvijek bio veoma politički. Oni zaista vjeruju da umjetnost može i treba da promijeni život. Činjenica je da se u svijetu kakvom živimo nalazi sve manje stvari koje su ostale kao potencijalna inspiracija nadrealistima, naročito u političkom svijetu.

Moderni nadrealizam i dalje privlači pažnju brojnih gledalaca sa svojim neobičnim i šarenim slikama. Za više od pola vijeka, tu je pravac u svijetu umjetnosti i umjetnika koji i dalje pokušava da stvori natprirodne slike, koje privlače pažnju ljubitelja ovog stila. O nadrealizmu se može govoriti kao o posljednjem velikom pokretu istorijskih avangardi u kojem je došlo do paradoksalnog širenja avandgardističkih zamisli emancipacije i oslobođenja čovjeka.

Kao što je već navedeno, nadrealizam je dobar primjer sistematske primjene koncepcijskog rješenja problema umjetničkog djelovanja i stvaranja zasnovanih na stubovima frojdovske psihoanalitičke i marksističke revolucione pozicije.

U suštini, nadrealisti su buntovnici čiji cilj nije samo promjena tradicionalnih okolnosti koje vladaju u poeziji i drugim umjetnostima, nego takođe, i prije svega, onih koje vladaju u životu. Nadrealisti nemaju doktrinu, već izvjesne vrijednosti koji ističu kao zastave: svemoć nesvjesnog i njegovog ispoljavanja, sna, automatskog pisanja i, shodno tome, uništenje logike i svega što se oslanja na nju. Njihova je namjera da sprovedu revoluciju koju propovijedaju, prije svega u sopstvenom životu. Nadrealizam se ne piše i ne slika, on se živi – govorili su.

Još jedna bitna karakteristika vezana za nadrealiste jeste ta da nadrealisti često predvide ono što će se dogoditi, upravo iz njihove sklonosti da stvari sagledaju izvan svih perspektiva. Tako su i poznati akteri Top liste nadrealista pogodili mnogo stvari bliskih nama i bivšoj nam republici.