Piše: Bojana Šolaja

Zatečeni smo u vremenu u kojem bi se u različitim situacijama moglo posumnjati da su se svi pojmovi, onda kada se prenose u zbilju, preokrenuli u svoju suprotnost. Neophodno je biti konvencionalan da bi tvoje držanje djelovalo nekonvencionalno. Tek ukoliko si umjeren dobićeš etiketu onoga koji pretjeruje. Potrudiš se za budeš originalan i stopićeš se sa masom. Alternativa postaje mejnstrim, a mejnstrim se pretvara u magistralu u koju se uliva mnoštvo bočnih i međusobno radikalno različitih puteva. U nastojanju da se napravi razlika između onoga što bi u svijetu pozorišta bio glavni kolosjek i alternativnih pristupa ovoj umjernosti, najbolje je obratiti se istoriji ove podjele.

Cijepanje i pretapanje alternative sa pozorišnim mejnstrimom

Kako navode u enciklopediji Britanika, snažna reakcija protiv mejnstrim pozorišta u Velikom Britaniji je izbila kasnih 1960-ih, podstaknuta talasom političkih protesta širom svijeta, posjetama francuskih i američkih avangardnih kompanija, porastom „alternativne kulture“ i ukidanjem ovlašćenja cenzure lorda komornika. Prateći primer pozorišta Travers u Edinburgu, u preuređenim podrumima, skladištima i zadnjim prostorijama pabova nikla je gomila „rubnih“ pozorišta. Rok muzika, Dada i Antonin Arto bili su inspiracija za grupe kao što su People Shov, Pip Simmons Theatre Group i Ken Campbell’s Road Shov. Druge kompanije — Foco Novo, Portable Theatre, 7:84, Belt & Braces i CAST — bile su više politički motivisane. Od njih je došlo nekoliko velikih dramatičara, uključujući Hauarda Brentona, Dejvida Hera, Trevora Grifitsa i Dejvida Edgara, koji su svi postali asimilovani u mejnstrim pozorište (iako su zadržali svoju socijalističku oštrinu) do kraja 1970-ih. Iako je većina marginalnih predstava brzo nestala bez traga, nekoliko ih je uspešno prebačeno na londonski West End. Zaista, na prelazu u 21. vek, alternativa je nastavila da pruža važan podsticaj britanskom pozorištu.

Iako je Francuska poslije Drugog svjetskog rata dala veliki broj istaknutih dramatičara, uključujući Žana Anuja, Žan-Pola Sartra, Žana Ženea i Margerit Diras, razvojem pozorišta dominirali su reditelji. Vodeća snaga i jedan od najvećih glumaca veka bio je Žan Luj Baro, koji je briljirao i u klasičnim i u modernim predstavama. Kao mimik stekao je međunarodnu slavu rekreacijom Deburoovih pantomima u filmu Les Enfants du paradis (1945; „Deca bogova“), a kao reditelj postao je najistaknutiji eksponent poetskih drama Pola Klodela. Godine 1946. napustio je Comedie-Francaise sa svojom suprugom, glumicom Madeleine Renaud, da bi osnovao Compagnie Renaud-Barrault, koja je postala jedna od najboljih i najinovativnijih kompanija u Francuskoj. Mime je pronašao još jednog šampiona u Marselu Marsou. Razvio je lik Bipa 1946. godine i obišao svet mnogo puta sa svojim solo nastupima. Pokušaj da se proširi privlačnost pozorišta učinjen je 1951. godine, kada je Žan Vilar imenovan za direktora Theatre National Populaire (TNP). U Palati de Šajo u Parizu (sa skoro 3.000 mesta), Vilar je okupio novu publiku predstavljajući repertoar uglavnom klasičnih predstava po cijenama ulaznica koje su studenti i radnici mogli da priušte. Kao dio politike decentralizacije francuskog pozorišta osnivanjem pokrajinskih kompanija, TNP je 1972. premešten u Vilerban pod upravom Rodžera Planšona. Kretanje ka kolektivnom stvaralaštvu kasnih 1960-ih podstaklo je talas snažnih avangardnih kompanija kao što su Theatre du Soleil Ariane Mnouchkine i Grand Magic Circus Žeroma Savarija. Sredinom 1980-ih, međutim, nedostatak darovitih novih pisaca pomjerio je naglasak u francuskom pozorištu na ponovnu inscenaciju klasičnih drama, posebno onih Molijerovih. Dva najistaknutija reditelja tog vremena bili su Antoan Vitez u Theatre National de Chaillot i Patrice Chereau u Theatre des Amandiers u Nanteru. Krajem 20. vijeka, novi talas rediteljki proizveo je neka od najboljih savremenih francuskih pozorišta; među njima su bile An Delbee, Claudia Staviski i Chantal Morel. Značajni su bili i dramaturzi Jasmina Reza i Mišel Vinaver. Potonje predstave pokazuju diskontinuiranu estetiku koja uzdrmava realističke narativne tradicije.

Nevelik broj istaknutih dramatičara pojavio se u Njemačkoj posle Drugog svjetskog rata uprkos podsticaju stvorenom povratkom Brehta, obnovom pozorišta i velikim količinama novca koje su uložile u pozorišnu umjetnost vlada i Istočne i Zapadne Njemačke. Shodno tome, njemački klasici i strani komadi su dominirali na sceni. Dvojica značajnih dramatičara iz 1950-ih, Maks Friš i Fridrih Direnmat, bili su Švajcarci. Tokom 1960-ih, bilo je više eksperimentisanja, u predstavama Petera Vajsa (koji živi u Švedskoj), Petera Handkea i Gintera Grasa.

Kada je o Sovjetskom Savezu riječ, nakon smrti Staljina 1953. godine, teška ograničenja sovjetskog pozorišta počela su da popuštaju, signalizirajući spor, oprezan i povremeni povratak eksperimentisanju. Razmere sovjetskog pozorišta bile su gigantske: trupe su igrale na više od 50 jezika; postojao je ogroman broj pozorišta, mnoga sa ogromnim i vrhunski opremljenim scenama; ansambli od 100 i više glumaca nisu bili neuobičajeni i imali su obiman repertoar.

Pozorišna alternativa i ove godine u Podgorici

Festival internacionalnog alternativnog teatra i ove godine u Podgoricu je doveo neke od najznačajnih predstava alternativnog teatra sa područja Evrope i Azije. Iako je FIAT jedan od najstarijih festivala alternativnog teatra na prostoru bivše Jugoslavije, ovo izdanje pokazalo je da je i te kako mlad, vitalan i svjež. Predstave koje smo imali prilike da vidimo, u selekciji glumice Ane Vujošević su nam približile umjetničko promišljanje svijeta umjetnika iz Irana, Italije, Francuske, Litvanije, Bosne i Hercegovine, Poljske, Velike Britanije i Slovenije.

Ovogodišnja selekcija naslonjena na FIATov slogan IDENTITET ukazuje na globalno stanje svijesti koje bi se moglo podvesti pod pojmove i osjećanja kao što su nesigurnost, strah, destrukcija, entropija, beznađe… što nam na veoma slikovit način pokazuje u kakvom je stanju ljudska vrsta u savrenom svijetu, a umjetnost jeste najbolji način da nas konstantno na to podsjeća.

Nagradu za najbolju predstavu FIAT IDENTITET 2022 dodjeljuje se predstavi “Tiha kuća” režisera Mehdija Mashhoura, u produkciji Saye teatra iz Irana. Minimalističkim sredstvima glumački par Benyamin Esbati i Mina Zaman u suptilnom partnerskom odnosu donose na pozornicu uzbudljiv i potresan odnos bolni krik duše, u potrazi za smislom i dostojanstvom.

Direktorka festivala, Ana Vukotić, za naš portal kaže da je FIAT-ov identitet bogat, iskren, eksperimentalan, fleksibilan, a opet siguran u sve za šta se zalaže.

„Identitet koji možete spoznati bez puno riječi, te se suočiti sa emocijama koje se univerzalno osjećaju od Francuske do Irana. Festival internacionalnog alternativnog teatra je jedina autentična manifestacija eksperimentalnog i alternativnog karaktera koja Crnu Goru mapira na evropskoj teatarskoj sceni. Iako u regionu postoje festivali sličnoga tipa, FIAT je kroz tradiciju od 37 godina uspio da stvori svoj prepoznatljivi specifikum, te da pomjeri granice teatra kakvog poznajemo na našim prostorima.“, ističe Vukotić.

Povoljna povratna reakcija publike, kaže, nije izostala ni ove godine.

„Publika je u više navrata iskazivala oduševljenje za takmičarski, ali i za prateći program. Snažan utisak na publiku je ostavilo izvođenje predstave “Osramoćeni”, kako zbog same emotivne težine komada, tako zbog zajedništva koje je nastalo improvizacijom usljed kiše i nestanka struje. Zadovoljni smo i povratnim informacijama koje smo dobili od gostujućih trupa. Iranska i litvanska trupa su imale najviše vremena da iskuse FIAT kao cjelinu, ali i da se upoznaju sa našom zemljom. Možda će vas iznenaditi, ali najpozitivniji dojam koji nose iz Crne Gore jeste da smo iskren i ljubazan narod.”, otkriva Vukotić.

Sprega teatarske i muzičke alternative

Ovogodišnji FIAT je mogao da se pohvali i bogatim muzičkim programom. Muzički urednik festivala, Damir Murseljević, za naš portal ističe da su svi ljudi koji su bili dio ovog segmenta festivala iz Podgorice, ne namjerno, ali ne ni slučajno, jer se radi o ljudima koji su godinama bili dio festivala.

„Zanimljivo je to da u Crnoj Gori mi nismo imali klasični mejnstrim, nego je kod nas alternativa bila mejnstrim. Sve to o čemu pričamo kao bendovima i pojavama su bila mejnstrim dešavanja, a pop muzika kao da nije bila mejnstrim svih ovih godina. Od početka devedesetih je i u svijetu andergraund izjednačen sa mejnstrimom. Andergraund scena je zbacila u klasičnom ključu pop mejnstrim sa tih lista ili uopšte dešavanja na sceni i postali su bitni. Ta situacija gdje Nirvanin singl pređe na prvo mjesto Bilbord top liste i skine jednog Majkl Džeksona kao pop ikonu je mnogo značila. Tako da iz tog nekog momenta je granica između mejnstrima i alternative izjednačena, i to je kao kulturološki momenat prisutno i danas, tako da mislim da jesmo uspjeli i da je normalno da se i na ovakvom festivalu miješaju stvari. Možeš samo da imaš neke stvari koje su alternativnije u pristupu koji prikazuješ ili koji pozoveš kao neki vid performasa na festival, ali tu je tanka granica i samo nešto što je komercijalna muzika u klasičnom ključu ne bi bio mejnstrim ili alternativa, makar ne kod nas.“, komentariše Murseljević.

Muzičkog urednika FIAT-a smo pitali i da prokomentariše u kakvom se odnosu nalaze pozorišna i muzička alternativa.

„Imaju dosta dodirnih tačaka jer sama scena i živi nastup kod dosta autora su baš u sprezi. Dosta je tu bilo teatralnog postavljanja. Često su teatri u jakoj sprezi sa muzikom, kako smo i na FIAT-u mogli da vidimo, tako da su to dvije neodvojive tačke koje teško funkcionišu jedna bez druge, baš kao što je teško odvojiti muziku i film. Alternativa je uvijek stvar nečeg drugog, nekog drugačijeg opštenja sa publikom kroz elemente i drugačijij pristup temama, kako u muzici tako i u teatru. Odskakaknje od normi, miješanje performansa, videomuzičke instalacije i teatra. Pretpostavljam da, kao što se u muzici ne može više staviti oštra granica između mejnstrima i alternative, slično se dešava i u teatru.“,  zapaža Murseljević.

Alternativno pozorište – angažovano pozorište

Ove godine je pažnju javnosti naročito privukla pretenzija organizatora da se festivalski dani iskoriste za skretanje pažnje na probleme sa kojima se susreću radnici u kulturi, a naročito organizatori kulturnih manifestacija. Organizatore smo pitali zašto su se baš ove godine odlučili na ovaj korak, iako su problemi koji su istaknuti, reklo bi se, dobrim dijelom dugogodišnji i sistemski. Ana Vukotić je obrazložila da je glavni pokretač bio rezultat konkursa Glavnog grada kojim je za FIAT opredijeljena trećina novca manje nego ranije.

“Umjesto da se osjeća poraženo tom odlukom, uprava festivala je izabrala da pokrene konstruktivni razgovor između Glavnog grada, resornog ministarstva i značajnih kulturnih aktera sa crnogorske umjetničke scene. Okrugli sto na temu “Konkursi, moć ili nemoć kulture politike” rezultirao je produktivnim idejama koje će zasigurno pomoći kako daljoj realizaciji Festivala internacionalnog alternativnog teatra tako i drugim vrijednim kulturnim manifestacijama koje se organizuju u našoj državi. Sve će to biti moguće ako riječi hvale ne ostanu formalnost, već se pretvore u istinsku podršku za kulturni život u Crnoj Gori.”, upozorila je Vukotić.

Uprkos nedovoljnoj podršci sistema, Vukotić ovom projektu predviđa svijetlu budućnost.

“Ovo je festival koji će sigurno nastaviti svoju tradiciju rušenja postojećih modela pozorišnih izraza i promišljanja novih. Festival internacionalnog alternativnog teatra je preživio ratne godine, pandemiju, finansijsku krizu, pa smatramo da će svojom snagom i sigurnošću u vlastiti identitet nastaviti da živi i pokazuje pravu vrijednost alternativnog teatra.”, poručuje Vukotić.