Jedanaestog sata, jedanaestog dana, jedanaestog mjeseca 1918. godine, u željezničkom vagonu u Kompijenu, Sile Antante potpisale su primirje sa Njemačkom čime je završen Veliki rat. Od tada, sjećanje na dan primirja se obilježava 11. novembra, a druga nedjelja u novembru, proglašena je prvo Nedjeljom sjećanja na poginule u oba svjetska rata, a potom i poginule u svim ratovima, te veterane ratova (SAD). Na zapadu, dan pobjede simboliše crveni mak koji je, poslije borbi, jedini rastao na zgarištima, a sa druge strane, na istoku, konkretno u Srbiji, je Natalijina ramonda, poznata i kao cvijet feniks, simbol pobjede u ratu i sjećanje na pale žrtve.

Prošle sedmice obilježeni su Dan primirja i nedjelja sjećanja na poginule u (svjetskim) ratovima i veterane ratova. Svi veliki mediji prenose vijest o tome i kadrovi crvenog makovog cvijeta su zasuli javnu scenu kao glavni simbol svjetskog sjećanja na ratove. Međutim, to sjećanje ima i drugu stranu, u mainstream medijima manje zastupljenu. Ta ,,mračna“ strana sjećanja se može locirati na fudbalskim stadionima, ali često ostaje ispod radara.

Natpis je preko cijele tribine “Lest we forget” (,,Da ne zaboravimo“). Na drugoj tribini koreografija od papirâ koji formiraju sliku crvenog maka, uz minut ćutanja za poginule u svim prošlim ratovima. Tako izgleda jedno škotsko fudbalsko popodne na Ibrox Parku, stadionu Glazgov Rendžersa.

Stotinak kilometara dalje, u Dandiju, gostujući navijači najljućeg rivala, Seltika, kluba koji je osnovan od strane sveštenika u katoličkoj crkvi da bi se skupljala pomoć za siromašnu djecu, zvižde tokom minuta ćutanja i skandiraju “You can shove your fuckinging poppy up your arse” (Možete nabiti j*beni mak u d*pe).

I tako, na sjeveru britanskog Ostrva odjekuju dva suprotna eha vezana za simbol stradalih u svjetskim i drugim ratovima.

Podjele, ipak, nisu crnogorski endem, iako nam često pokušavaju reći da smo specifični po tome.

“…U poljima Flandrije, gde mak cveta

između krstova, koji stoje red po red,

označavaju naše mesto; a na nebu

ševe još uvek pevaju hrabro, lete,

dok grme topovi pod njima…”

Tako, barem kažu stihovi poznate pjesme. Ipak, simbol jednog primirja i pobjede u Prvom svjetskom ratu budi i neke negativne uspomene.

Jedanaestog sata, jedanaestog dana, jedanaestog mjeseca 1918. godine sklopljeno je primirje koje je označilo kraj Velikog rata. Već godinu dana kasnije, obilaskom gradskih i seoskih spomenika, a u Bakingemskoj palati dočekom francuskog predsjednika Raymond Poincare-a, uz dvominutno ćutanje, odana je počast svim poginulim u minulom ratu.  

Godine 1920. sahranjen je neznani junak i sve je stalo na dva minuta: autobusi, tramvaji, pa čak i berza.

Naredne godine, 1921. Kraljevska Britanska Legija je počela  prodaju bedževa u obliku crvenog maka, a sav novac od prodaje je išao za veterane minulog rata.

Tokom Drugog svjetskog rata, kako govore zvanični podaci, komemoracije su počele da se održavaju nedjeljom koja prethodi 11. novembru, a poslije rata je tražen način da komemoracija stradalim u jednom, ne nadjača komemoraciju stradalim u drugom ratu.

Kompromis je napravljen time što je druga nedjelja u Novembru proglašena Nedjeljom sjećanja na poginule u oba svjetska rata. Centralna proslava se održava u Londonu, a glavni gradovi članica Ujedinjenog Kraljevstva imaju svoju ceremoniju.

Irski katolici bez Popy-a na reveru

Ipak, da sve ne prođe jedinstveno, potrudila se Sjeverna Irska, ali i katolici širom britanskog ostrva.  Dok protestanti obilježavanjem sjećanja i nošenjem ovog cvijeta pokazuju lojalnost Velikoj Britaniji, pa nošenjem istog odaju počast i svojim poginulima tokom Nevoljâ – upravo zbog toga katolici odbijaju da nose ovaj simbol.

Naime, možda je u jednom trenutku simbol crvenog maka, sam po sebi, bio nevin i predstavljao nevine žrtve – iako motivi ulaska Britanije u oba svetska rata ne mogu biti nevini kao ulazak nekih drugih zemalja – nakon velike pobjede u Drugom svjetskom ratu, nastupili su sukobi kojim se britanska vojska ne može toliko ponositi koliko se ponosi svjetskim ratovima.

Umjesto da se iz pobjede nad nacizmom izvuče pouka da se ratovi ne ponavljaju, izgleda da Gordi Albion nije mogao bez slanja vojnika u nove konflikte. Neki su bili i na kućnom pragu.

Period od 1968-1998 u Sjevernoj Irskoj poznat je kao Nevolje. Trideset godina nasilja, bombaških napada i uličnih borbi između katolika i protestanata u kojima je britanska vojska pomagala protestante. Izvor nasilja jeste bila velika diskriminacija Britanije nad katolicima, koji su odgovorili protestnim marševima. Ipak, policija i protestantske paravojne formacije su počele napadati civilno stanovništvo, što je dovelo do sukoba.

Česti su bili i upadi u katolička naselja i prebijanja, ubistva i hapšenja civila poput ubistva devetogodišnjeg Patrika Runija u zapadnom dijelu Belfasta 1969. godine i Krvave nedelje 1972. kada je život izgubilo 14 civila, a preko 15 ranjeno.

Takođe, broj uhapšenih katolika je žestoko premašivao broj uhapšenih protestanata, a često je hapšeno bez razloga, bez dokaza i sa iznuđenim priznanjima (preporuka filma – ’’In the name of the father“). Ubistva civila sa obije strane usled sukoba koji je izazvala diskriminacija katolika je stanje koje je trajalo tri decenije, a i danas, poslije primirja, naselja u Belfastu su podijeljena na katolička i protestantska i vrlo su mala miješanja stanovništva.

Propitivanje istorije i na fudbalskom terenu

Interesantno je da u iznošenju drugačijeg stava o Crvenom maku nisu ostali pasivni ni fudbaleri.

Dva fudbalera su poznata po nenošenju ovog cvijeta – James McClean, koji je rođen u Deriju, gradu u kome se desila Krvava nedjelja i igrač Mančester Junajteda, Nemanja Matić, koji pamti bombardovanje SR Jugoslavije, u narodu poznato kao Milosrdni anđeo, a koje je Zapad nazvao operacijom Plemeniti nakovanj.

Simbolika Crvenog maka kojom predstavlja sve žrtve ratova, pa čak i onih agresorskih i osvajačkih, nije baš potpuno prihvaćena, iako ovaj simbol, navodno, pripada mainstream narativu. Ipak, preveliki broj poginulih civila u Sjevernoj Irskoj, SR Jugoslaviji, Avganistanu, Iraku, Siriji, Libiji i mnogim drugim mjestima, bacaju sijenku na jedan lijep simbol, ali istovremeno razotkrivaju smisao britanskih (iliti anglosaksonskih) ratova.

Takođe, činjenica da se isti simbol koristi za odavanje počasti poginulim pripadnicima protestantskih paravojnih formacija, sem simbolike sjećanja, predstavlja i svojevrsnu simboliku provokacije katoličkog stanovništva iz Sjeverne Irske i Škotske; i muslimanskog stanovništva koje se doselilo iz ratom pogođenih zemalja, a samim tim i stavljanje do znanja ko je ,,glavni”.

Stoga, na zapadu, dan pobjede simboliše crveni mak koji je poslije borbi jedino rastao na zgarištima. S druge strane, na Istoku, tj Srbiji i prostoru bivše SRJ, ovaj simbol nosi Natalijina ramonda, poznata i kao cvijet feniks. Njegova simbolika je u tome što kad dođu suše, on izgleda mrtvo, ali kad počnu kiše, on vaskrsne.

Polezeći od činjenice da crveni mak, u dobrom dijelu svijeta, koji je takođe na pravoj strani istorije, predstavlja simbol agresije, na fudbalskom terenu smo imali priliku da vidimo i pokušaj ispravljanja nepravde, istinsko poštovanje istorije, ali i poruke pomirenja koje se ne tiče samo na ono u velikom ratu.

U fudbalskom klubu Liverpul su bili svjesni važnosti i tamne strane popularne simbolike, pa su iz poštovanja prema zemlji domaćinu, na utakmicu protiv beogradske Crvene Zvezde, na teren izašli u dresovima sa Natalijinom Ramondom.

Inicijator ovg gesta bio je njemački trener Jirgen Klop koji je na svojim grudima nosio autohtoni cvijet koji raste jedino na kamenu Istočne Srbije i u djelovima Severne Makedonije. Njemac je, uz puno poštovanje događaja od prije jednog veka, pokazao kako se poštuju žrtve!

Ovaj cvijet, koji je otkrio dr Sava Petrović,1882. godine i imenovao ga po kraljici Nataliji Obrenović, iskombinovan sa crno-zelenom trakom albanske spomenice, jednim od obilježja iz doba Karađorđevića, kao takav predstavlja spoj dvije zaraćene tradicije, ali opet – tradicije koje su dio istog naroda.