piše: Boris Brajović

Vladika je je jedna od onih posebnih i formativnih riječi koja u Crnoj Gori za razliku od drugih naroda i kultura nosila bremenitost koja je porađala osjećanje strahopoštovanja i uvažavanja. Vladika nije samo titula duhovna ni oznaka vlasti svjetovne, već i jedan tip čovjeka, homo religiosusa kojeg nijesu određivale individualne karakteristike već prije svega kolektivne odrednice i međe kojima su određene ne samo unutrašnje granice bića čovjeka, već i bića zajednice kojoj je pripadao.
Vladika je bila oznaka znamenja onog krajeugaonog kamena koji držao stranice svake kuće i doma, pa je na granicama svjetova upijao i ono što je dolazilo spolja i čuvao ono što je unutra noseći u sebi i odjeke jednog božanskog svijeta čiji se odjek mogao čuti u unutrašnjosti svakog bića koje je spremno bilo da ga ponese. Svaki Vladika u Crnoj Gori je nosio tu posvećenu odgovornost da se u njegovoj ličnosti susretala i izviiskrala te bogočovječanske dimenzije.

Ali i svaki hrišćanin je svjedočio da je istorija tog bogopoznanja na tlu današnje Crne Gore mnogo dublja i šira i od samih državnih oblika koji su na njoj postojali. Crna Gora je izrasla iz stabla tog hrišćanskog drveta koji je u vijekovima predstavljala Mitropolija crnogorsko primorska. Zato je izbor 45 mitropolita na čelo Mitropolije crnogorsko primorske čin koji samim svojim događajem prevazilazi značaj koji takvi trenuci u osamstogodišnjem trajanju nose sami po sebi. I jedan novi god u stablu nekoga hrasta ima milenijumski značaj a kamoli izbor jednog duhovnika na čelu najdržavotvornije institucije u istoriji Crne Gore. Kroz ličnosti četrdeset četvorice episkopa i mitropolita u istoriji crkve na prostoru današnje Crne Gore može se rekonstruisati i životi ne samo jednog naroda koji je u kontinuitetu bio pod duhovnim omoforom ovih ličnosti već i sudbina i vihori epoha koji su donošeni na granica nestabilnog mora i kamenite unutrašnjosti.

Tako i hirotonije za mitropolite nijesu bili formalni događaji za život onih koji su povećeni nego i praznici proslavljanja života jedne institucije koja će prerasti svaku stvarnost u kojoj se povjesno našla. To su i rođendani Crkve u kalendaru postojanja neba na zemlji. Oni počinju od drugog vijeka i prvih hrišćanskih misionara i traju neprekidno do današnjih dana. Mitropolija Crnogorsko-primorska se rađa kao Zetska Episkopija još u vrijeme osnivanja autokefalne Srpske Crkve pod njenim utemeljiteljem svetim Savom Nemanjićem 1219.godine koji će je i osnovati na Prevlaci svetog Arhangela Mihaila kod Tivta. Njeno sjedište se premješta prvo u Prečistoj Krajinskoj, Vranjini u Skadarskom jezeru, i manastiru Sv. Nikole na Obodu, Rijeka Crnojevića. Krajem XV. vijeka Mitropolija svoje sjedište prenosi u Cetinjsko polje, gdje će Ivan Crnojević, gospodar poslednje srpske slobodne države osnovati manastir Rođenja Presvete Bogorodice. Prvi episkop Zetske episkopije koga na tron postavlja sveti Sava je Ilarion. Kada je 1346. godine Srpska Crkva uzdignuta na rang Patrijaršije sa ranga Arhiepiskopije, a prvi srpski Patrijarh postao je pećki arhiepiskop Joanikije uzdignuta je i Zetska episkopija na stepen Mitropolije. I poslije nasilnog ukidanja Patrijaršije 1766. godine od strane Turaka Mitropolija će nastaviti relativno samostalan život koji će se poklopiti sa osnivanjem i države Crne Gore i vladavine kuće Petrovića. Crnogorski mitropoliti Petrovići, vijek i po biće i duhovni i svjetovni gospodari Crne Gore.

I poslije 1851. godine kada se ta praksa sa knjazom Danilo ukida pa preko 1920.godine kada se dešava obnovljenje Pećke patrijaršije do današnjih dana uloga Mitropolita crnogorsko primorskog i Mitropolije bila je značajna i važna, ne samo za život i djelovanje Srpske pravoslavne crkve već i za život cijelih zajednica i političkih organizacija koje su sapostojale na zajedničkoj zemlji. Posebno je tragična sudbina Mitropolita Joanikija i preko 130 sveštenika Mitropolije koji su pobijeni od strane komunista krajem drugog svjetskog rata. Ni poslije „oslobođenja“ 1945.godine život Mitropolije i njenog monaštva i sveštenstva se nije poboljšao već pogoršao i to je manje više trajalo sve do 30. avgusta 2020. godine. Nedugo poslije 30. oktobra 2020. godine završio se život jednog od najznačajnijih arhijereja SPC u njenoj istoriji i jednog od najuglednijih hrišćanskih mislioca u cijelom hrišćanskom svijetu. Pitanje njegovog naslednika zato se postavlja ne kao crkveno pravni zahtjev već i kao očekivanje da poslije jednog od naajznačajnijih mitropolita Mitropolije dođe na njegovo mjesto dostojan naslednik.

Izbori episkopa i mitropolita su u istoriji Mitropolije vršeni na različite načine ali su uvijek imali onu liturgijsko teološku osnovu a to znači da je uvijek vršen u skladu sa svetim kanonima potvrđenim na Vaseljenskim saborima i od kada je to bilo moguće sa Ustavom Srpske Pravoslavne Crkve. Izbor novog Mitropolita obavlja se na Svetom Arhijerejskom Saboru SPC kao najvišem eklisijalnom tijelu jedne pomjesne Crkve. Ukoliko postoji konsenzus oko jednog kandidata u Saboru onda se pristupa njegovom izboru. Ukoliko , pak ne postoji takav vid saglasnosti onda se tajnim glasanjem bira između tri kandidata. Potrebna je u prvom krugu za izbor mitropolita, odnosno episkopa, apsolutna većina a ko je nema onda se u sledećim krugovima bira sa onaj sa najvećim brojem glasova , s tim što u slučaju kad je to potrebno patrijarh ima tzv. zlatni glas kad kandidati imaju jednak broj glasova. Po završetku Patrijarh proglašava javno novog mitropolita i izdaje o tome odgovarajuću Gramatu.

Mitropolit crnogorsko primorski, 45. po redu u osamstogodišnjoj episkopskoj istoriji je prilika da se ispiše i nastavi još jedna stranica u duhovnoj povjesnici jednog naroda i njegovog hrišćanskog lika kroz ličnost izabranog vladike.