Piše: Stefan Đukić

Tako dolazimo do ovog, pedesetog FEST-a. O istoriji Jugoslavije, pa i Srbije, govori dosta i to što se pedeseta godišnjica nečega ne dešava onda kada bi trebalo, jer se festival nije održao 1993 i 1994, dok je 1997 godine prekinut iz protesta protiv policijske represije tokom studentskih protesta.

Počinjući maltene svaki tekst koji se bavi društvenim zbivanjima, naročito ako ta zbivanja spadaju u domen kulture, imamo poriv da krenemo od ,,zbog pandemije korona virusa…” Nije drugačije ni u ovom slučaju – kako sada, nakon dvije godine ograničenih socijalnih kontakata, nakon toliko mjeseci gdje su nam bioskopi bili zatvoreni, repertoari ograničeni, a same sale opterećene mjerama, da razmišljamo o velikom filmskom festivalu? Zato je neobično saznati da se krajem februara (25.02 do 06.03) u Beogradu održava Fest, internacionalni filmski festival koji bilježi jubilarno pedeseto izdanje. 

Kao da je pandemija učinila nemogućom samu misao da se, u bliskom okruženju, odigrava festival sa skoro stotinu filmskih ostvarenja, iz različitih kinematografija, nagrađenih na mnogim mjestima.

Kada se govori o Festu kao najdugovječnijem internacionalnom filmskom festivalu u bivšoj nam domovini (Pulski festival duže traje, ali je bio programom jugoslovenski), dobijamo obično uvod o tome koji su filmovi igrali na onom prvom, nazvanom ,,Hrabri novi svet”, pročitamo o tome koji su velikani filma gostovali, ne propušta se pomenuti Bertoluči, Mastrojani, Hercog, Forman te glumački giganti De Niro, Loren, Fajns, Dep i mnogi drugi. 

Iako je to negdje prirodno i oslikava nam prestiž određenog događaja, njegova suština se ne krije u tome. Nekako smo vremenom zaboravili da je film jedno sveobuhvatno iskustvo, da je odlazak u bioskop “događaj”. Na ovo nije uticala samo pandemija COVID19. Doživljaj filma se, širenjem multiplex sala po tržnim centrima i većom dostupnošću digitalnih servisa kao što je Netflix sveo na dvije varijante – ili onu u kojoj gledamo blokbastere dok u sebe trpamo kokice i nalivamo se kokakolom ili onu koju gledamo sa kauča na televizoru, koju možemo da pauziramo kad nam se prohtje, uz koju padamo u san i ponavljamo tri noći zaredom. I jedan i drugi vid gledanja filma imaju svoju vrijednost, ali su nas udaljili od onog suštinskog iskustva filma.

Tako i dolazimo do onog što FEST zapravo jeste – to je festival na koji smo išli da bi upravo imali to autentično iskustvo, tim prije što je širina izbora omogućavala da vidimo mnoga ostvarenja koja bi nam inače prošla ispod radara, koja se nikad ne bi pojavila na velikom platnu našeg lokalnog bioskopa.

Za nekog kao što je autor ovih redova, ko dolazi iz malog grada u kom bioskop češće nije radio nego što je radio, ta prilika je bila posebno dragocjena tokom studija. Rekao bih šta FEST jeste kroz tri takva iskustva. Ono najvažnije govori upravo o prilici da se pogleda film koji inače vjerovatno nigdje ne bih vidio – u pitanju je ,,Posjeta orkestra”, izralesko-francusko-američka ko-produkcija koju potpisuje režiser Eran Kolirin.

Ovu kombinaciju komedije i drame, ispričanu kroz oči egipatskog orkestra koji se izgubio u Izraelu, ne bih nikad pogledao (ne samo ja, već i dvadeset drugih koje sam natjerao da ga gledaju) da nije bio u programu FEST-a te 2008. godine. Sami film se vjerovatno ne može svrstati među najboljim filmovima te godine, čak ni među najboljim na tom FEST-u (između ostalih, tada smo mogli gledati Oskarom nagrađeni ,,Nema zemlje za stare” braće Koen, te mnoga druga vrhunska ostvarenja) ali je film koji na drugom mjestu vjerovatno ne bih imao prilike da pogledam. 

Po pravilu gledamo dobitnike Oskara, gledamo velike i uspješne filmove, pa se lako dogodi da ova mala ostvarenja, pogotovo ako dolaze van engleskog (donekle i francuskog) govornog područja, propustimo. Velike filmove ćemo svakako imati priliku da pogledamo, stoga je privilegija imati festivale na kojima se mogu vidjeti ova “mala” filmska ostvarenja. 

Druga dva događaja nisu striktno filmski vezana. Kada je 2009 na Festu igrao dokumentarni film ,,Maradona”, režisera Emira Kusturice, mogao se pratiti u par termina, kao i većina drugih filmova koji zavređuju veću pažnju publike. Kupio sam kartu za dnevnu projekciju u Sava centru i dosta ranije krenuo autobusom sa Banovog brda, gdje sam tada stanovao. Neplanirano, autobus se zaglavio na Gazeli, stojeći u ogromnoj koloni sa nepreglednim brojem drugih vozila. Nažalost, saobraćaj je bio blokiran jer je neka napaćena duša prijetila da će skočiti sa mosta i okončati svoj život. Taj dokumentarac, istinski dobar, sam tako pogledao tek godinu dana kasnije, ali ovaj događaj je postao integralni dio mog iskustva – ne mogu ni da pomislim na velikog Dijega a da ne razmislim da li je čovjek koji je pokušao da skoči s mosta (i uspješno odvraćen od tog pokušaja) isto pokušao ponovo ili je pronašao novi smisao u životu i krenuo nekim boljim putem. 

Treći događaj je vezan za argentinski film ,,Liverpul”, koji sam pošao da gledam sa sestrom odabravši ga isključivo po imenu. Možda je samo naš osjećaj bio u pitanju, ali sam napustio projekciju nakon pola sata sa stavom da je to sigurno najdosadniji film koji sam u životu probao da gledam. Zašto je onda on bitan? Pa zato što je svejedno ostao događaj mog života – suštinski ne pamtim šta sam gledao na Netflixu prošle sedmice, svi odlasci u multiplekse radi gledanja blokbastera su se spojili u jedno dugačko iskustvo ispunjeno naćosima sa salsom, a kad se radi o “Liverpulu” pamtim i salu, i boju sjedišta, i vremenske prilike toga dana. 

Taj film je za mene ostao događaj, kao što svaki film treba da bude, čemu pravi filmski festival i služi.

Tako dolazimo do ovog, pedesetog FEST-a. O istoriji Jugoslavije, pa i Srbije, govori dosta i to što se pedeseta godišnjica nečega ne dešava onda kada bi trebalo, jer se festival nije održao 1993 i 1994, dok je 1997 godine prekinut iz protesta protiv policijske represije tokom studentskih protesta. 

Među ostvarenjima koja nas čekaju ove godine izdvojio bih sledeća:

,,Heroj” Asgara Farhadija, dobitnik prošlogodišnjeg ,,Gran Prija” u Kanu. Farhadi je jedan od najvažnijih režisera koji dolaze sa Bliskog istoka, autentični predstavnik iranske škole filma koja je porodila Kirostamija, Mađidija, Makmalbafove (oca i ćerku). Heroj govori o Rahimu, zatvoreniku koji je pušten na dva dana kako bi isplatio dug svom zetu i kroz čitavo trajanje opisuje taj sukob, kao i kompleksne porodične odnose Rahimove familije.

,,Vortex” poslednje ostvarenje Gaspar Noea, koji govori o mukama starog bračnog para koji broje svoje poslednje dane mučeći se sa zdravljem, demencijom i svojim sinom. Zanimljivo je da glavnog lika tumači čuveni italijanski režiser Dario Arđento koji je eto, sa 70 godina odlučio da se prvi put oproba u glavnoj glumačkoj ulozi.

,,Točak sreće i fantazije”, japanskog režisera Rjosuke Hamagučija koji u tri čina opisuje izbore tri protagonistkinje, njihove težnje i kajanja. Radi se o filmu koji je dobio mnogobrojna priznanja (,,Srebrni medved” u Berlinu, Srebrni Hjugo u Čikagu itd.) i koji, iako naizgled neozbiljan i opušten, i obrće žanr romantične drame kroz ovu antologiju.

,,Idemo idemo”, drama Majk Milsa, rađena isključivo u crno-bijeloj tehnici sa Hoakinom Feniksom i fokusira se na njegov lik Džonija, radio novinara koji mahom intervjuiše djecu i bavi se njihovim očekivanjima o životu. Zaplet se komplikuje kada ga njegova sestra zamoli da čuva Džesija, njenog devetogodišnjeg sina. Raspet između želje da pomogne sestri, nesnalaženju u novoj poziciji staratelja i nemogućnosti da se posveti svom poslu, Džoni pokušava da balansira novu situaciju i da svima izađe u susret. Film je ovjenčan mnogim pohvalama kritike, naročito u pogledu kinematografije i glume.

Neću posebno istaći nijedan od njih, ali festival pruža mogućnost da se pogledaju brojni filmovi iz onoga što nazivamo “regionom” bilo da se radi o igranim ili dokumentarnim ostvarenjima. Tu su filmovi ,,Heroji radničke klase”, ,,Mrak”, ,,Kučka – pogrdan naziv za ženu”, ,,Čekajući Handkea”, ,,Poslije zime”, ,,Strahinja Banović”, ,,Sestre”, ,,Stado ovaca”, ,,Zbornica” i dokumentarac ,,Gradonačelnik”. Svaki od njih zaista predstavlja jedinstven događaj.

Prvi beogradski FEST, onaj održan 1971. godine je imao moto ,,Hrabri, novi svet”, a ovaj, pedeseti jubilarni ide sa podnaslovom ,,Novi, hrabri, svet”. Sve što imamo da poželimo od tog novog svijeta je da nas vrati u stanje u kom je film događaj koji se doživljava na svaki način, čak i onaj koji nas natjera da napustimo projekciju već tokom prvog čina.